Sự trỗi dậy của tranh màu nước trong đời sống mỹ thuật Việt

Chuyện màu nước - chuyện của cảm xúc

Triển lãm “Chuyện màu nước” đang diễn ra tại Hà Nội mở ra một không gian nghệ thuật thú vị và đầy cảm xúc. Khác với sự đặc quánh của sơn dầu hay màu sắc rực rỡ áp đảo của acrylic, không gian triển lãm màu nước mang đến cho người xem một sự nhẹ nhõm, thanh khiết.

Đi sâu vào triển lãm, hơn 100 tác phẩm của 9 họa sĩ thuộc nhóm Vietnam Watercolor Artists có chung chất liệu sáng tác là màu nước nhưng mỗi nghệ sĩ lại mang đến một sắc thái riêng. Với Bùi Duy Khánh, khi đã làm chủ kỹ thuật ở độ chín, anh để chất liệu diễn tả những trạng thái phong phú của thế giới vật chất, từ sự thô ráp, sắc và nặng, đến trầm và ấm; từ những bề mặt sần sùi, hoen rỉ, tàn úa, rữa nát, đến khoảng lặng im ắng hay những chuyển động dữ dội. Biển, đá, cát, trời, mây, bê tông, vỏ hà, những bọt sóng cuộn trào… hiện lên như một không gian dày dặn, mang khí chất phóng khoáng, mạnh mẽ nhưng đồng thời vẫn giữ được nhịp điệu bay bổng và sức cuốn hút riêng biệt.

Với Dương Tôn Quốc Thụy, anh vẽ mạnh, màu đặc ngay, để rồi sau đó nước mới len lỏi, dẫn dắt sắc độ loang chảy theo những hướng không hoàn toàn có thể kiểm soát. Nhịp vẽ thường đi trước suy nghĩ, dường như họa sĩ vẽ nhanh hơn cả việc đặt tên cho tác phẩm. Nhiều bức tranh “Vô đề”, như một cách để mở rộng biên độ cảm nhận, không đóng khung người xem trong một câu chuyện định sẵn. Trong những khoảng “vô đề” ấy, các lớp màu loang, chồng lấp, tan biến vào nhau tạo nên cảm giác thời gian bị kéo giãn, giống như nhịp thở chậm và sâu của đêm. Tuy vậy, điều khiến người xem dừng lại lâu nhất không chỉ là kỹ thuật, mà là câu hỏi mà tranh đặt ra: Có hay không một thế giới tổn thương? Có hay không những đêm trường vô tận trong mỗi con người?

Loạt tranh màu nước của Đinh Quang Hải (Hải Tre) lại cho thấy một cảm giác mơ hồ về nguồn sáng. Tranh màu nước của Hải Tre mang đến một nhịp điệu thị giác khác biệt, thong thả, tĩnh tại nhưng sống động; ánh sáng được gợi lên từ những khoảng trống và bóng đổ. Đó là thứ ánh sáng khiến người xem phải dừng lại, tự hỏi: Đây là buổi sáng, buổi trưa hay ráng chiều? Và xa hơn, nguồn sáng nào đang được kể, qua góc nhìn của người vẽ?

Với Bảo Huỳnh, hội họa không tách rời đời sống. Tranh của anh không đặt ra những câu hỏi lớn, cũng không áp đặt cách nhìn. Chúng nhắc người xem rằng, đôi khi, cái đẹp bền bỉ nhất không nằm ở những điều rực rỡ, mà ở khả năng nhìn lại và trân trọng những điều rất đỗi bình thường quanh ta. Bảo Huỳnh thường lãng mạn hóa sự vật vừa đủ để chúng trở nên dịu dàng và gợi cảm hơn, nhưng vẫn giữ được tính chân thật và gần gũi. Nhờ đó, tranh của anh không tạo cảm giác xa cách, mà mời gọi người xem bước vào một không gian quen thuộc, nơi có thể nhận ra nhịp sống, ký ức và cảm xúc của chính mình…

Trân trọng những hướng đi riêng

Theo họa sĩ Bùi Duy Khánh - Chủ tịch Hội Mỹ thuật Hải Phòng, Chủ tịch Hiệp hội Màu nước quốc tế tại Việt Nam, màu nước được con người biết đến từ xa xưa, khi các nhà khoa học tìm thấy những bức vẽ trong hang động ở thời kỳ đồ đá châu Âu. Nhưng phải đến thời Phục Hưng, màu nước mới được sử dụng như một chất liệu nghệ thuật. Ở các nước Đông Á, màu nước cũng được biết đến rất sớm khi các danh họa Trung Hoa sử dụng các loại mực để vẽ nên những bức tranh thủy mặc. Tại Việt Nam, từ thế kỷ XX, cùng với làn sóng du học và giao lưu văn hóa, nhiều họa sĩ Việt đã học tập, tiếp thu nghệ thuật phương Tây, đặc biệt là tranh màu nước hiện đại. Nổi bật nhất trong số các họa sĩ vẽ tranh màu nước tại Việt Nam phải kể đến danh họa Lưu Công Nhân. Những bức tranh màu nước ông sáng tác trong thập niên 1950-1960 về đề tài làng quê Việt Nam đều toát lên nét trong trẻo, giản dị và vẻ đẹp hồn hậu, chất phác.

Tuy nhiên, dù không phải là chất liệu mới trong mỹ thuật, tranh màu nước tại Việt Nam trong suốt hàng chục năm vẫn còn mờ nhạt, khá lép vế trước sơn dầu, sơn mài, acrylic...

Ngay cả trong giới mỹ thuật, nhiều người cũng chưa chú trọng màu nước, chưa thực sự hiểu đúng về chất liệu này, coi đây là chất liệu đơn giản, không bền. Các sáng tác màu nước phần nhiều chỉ dừng lại ở ký họa, phác thảo tài liệu hoặc những thực hành mang tính phụ trợ mà chưa thành những tác phẩm hoàn chỉnh.

Họa sĩ Bùi Duy Khánh lý giải, nguyên nhân của việc này là do ở Việt Nam còn thiếu trường lớp dạy về chất liệu màu nước và thời bao cấp các họa cụ, giấy vẽ còn rất thiếu thốn. Phải đến năm 2010, anh mới bắt tay vào đi tìm các loại giấy vẽ chuyên nghiệp về màu nước. Sau sự kiện thành lập Hiệp hội họa sĩ tranh màu nước Việt Nam năm 2014, đến năm sau các anh đã tổ chức một triển lãm tranh màu nước quy mô lớn lần đầu tiên tại Hà Nội. Triển lãm này có sự tham gia của hơn 50 họa sĩ, trong đó có hàng chục họa sĩ nổi tiếng đến từ 22 nước và vùng lãnh thổ trên thế giới.

“Lúc ấy, nhiều người đến xem và ngỡ ngàng vì màu nước có thể xử lý không kém gì các chất liệu khác. Từ đó, phong trào vẽ tranh màu nước dần đi lên. Đến nay, con số người sử dụng màu nước vẽ tranh lên đến hàng nghìn, riêng số người vẽ chuyên nghiệp cũng trên dưới 200”, họa sĩ Bùi Duy Khánh cho biết.

Họa sĩ Chu Quốc Bình cũng cho rằng, tranh màu nước ở Việt Nam phát triển rất nhanh chỉ sau 10 năm. Trước đây, người sáng tác muốn mua màu nước chuyên nghiệp đều phải nhờ người mua tận bên Thái Lan. Nhưng bây giờ, bạn bè hoặc họa sĩ nước ngoài đến Việt Nam đều rất muốn anh dẫn đi mua họa phẩm. “Các họa sĩ Thái Lan rất thích thú với các shop tại Hà Nội vì sự phong phú và giá cả phải chăng. Điều này cho thấy chất liệu màu nước phát triển như thế nào trong 10 năm qua”, anh Bình nói.

Đặc biệt hơn, trong những năm gần đây, các họa sĩ Việt Nam đã có những tìm tòi, sáng tạo khi thử nghiệm màu nước trên gỗ, trên kính… Tiêu biểu trong số đó, họa sĩ Hoàng Quốc Đạt lựa chọn hướng đi riêng khi sử dụng màu nước trên chất liệu gỗ, thay vì giấy. Với gỗ, màu nước tạo nên hiệu ứng dày và trầm hơn, màu sắc thấm chậm, lưu dấu rõ rệt của thời gian và bề mặt. Dù gỗ không có những tính chất kỹ thuật hoàn hảo như giấy, nhưng chính những hiệu ứng bề mặt độc đáo và chiều sâu cảm xúc mà chất liệu này mang lại, đủ để anh tiếp tục con đường đã chọn.

Chủ tịch Hội Mỹ thuật Việt Nam Lương Xuân Đoàn cho rằng, sự xuất hiện của nhiều triển lãm màu nước gần đây cho thấy, nghệ thuật màu nước Việt Nam đang có dấu hiệu hồi sinh sau một thời gian dài trầm lắng. Việc xuất hiện các tác phẩm tranh màu nước trên gỗ tại triển lãm lần này hay những tìm tòi kỹ thuật mới bằng cách xử lý màu theo hướng vẽ khô, mở ra một không gian thẩm mỹ khác, theo ông là điều “rất đáng trân trọng”.

Từ những chuyển động đó, Chủ tịch Hội Mỹ thuật Việt Nam cho rằng, trong một đến hai năm tới, nghệ thuật màu nước Việt Nam sẽ dần khẳng định vị thế, sánh vai cùng các chất liệu khác như sơn dầu, sơn mài. Đặc biệt, theo ông, lực lượng nghệ sĩ trẻ, đang có cách tiếp cận mới, giàu năng lượng sáng tạo, hứa hẹn tạo nên một cuộc “lật trang” ngoạn mục cho tranh màu nước Việt Nam.