Khẳng định vai trò phát huy giá trị bảo vật quốc gia

Năm 2026 đánh dấu cột mốc ấn tượng khi đợt công nhận BVQG lần thứ 14 ghi nhận 8/30 hiện vật xuất phát từ bảo tàng ngoài công lập và bộ sưu tập tư nhân. Đó là những báu vật văn hóa Đông Sơn như sưu tập muôi đồng, bộ chuông đồng, bộ áo giáp đồng, chậu trống đồng tại Bảo tàng Kính Hoa (Hà Nội); bát bồng gốm văn hóa Hoa Lộc tại Bảo tàng Gốm thời dựng nước (TP Hồ Chí Minh); tượng Phật đá, tượng thần Vishnu văn hóa Óc Eo của nhà sưu tập Đào Danh Đức (Hà Nội) và bộ tượng gốm men nhiều màu Tam Quan Đại Đế của nhà sưu tập Lê Thanh Nghĩa (TP Hồ Chí Minh). Những hiện vật này không chỉ làm phong phú kho tàng di sản mà còn chứng minh sức sống mạnh mẽ của mô hình bảo tàng tư nhân; đồng thời đại diện cho các giai đoạn lịch sử quan trọng, mang giá trị nghệ thuật tinh xảo và khoa học hiếm có, giúp người xem hình dung rõ hơn về nền văn minh cổ xưa của dân tộc.

Các nhà sưu tầm tên tuổi như Nguyễn Văn Kính (Bảo tàng Kính Hoa), Lương Hoàng Long, Trần Đình Thăng, Nguyễn Thế Hồng (Bảo tàng Hoàng gia Nam Hồng), Phạm Gia Chi Bảo (Bảo tàng Gốm thời dựng nước)... đang giữ vai trò then chốt trong việc lưu giữ và phát huy giá trị BVQG. Tiêu biểu là bộ sưu tập An Biên của ông Trần Đình Thăng tại Hải Phòng với 18 BVQG đã nhiều lần được mời triển lãm tại các bảo tàng lớn, thu hút hàng nghìn lượt khách tham quan mỗi năm. 

Nhờ những đóng góp thiết thực ấy, các bảo tàng ngoài công lập và bộ sưu tập cá nhân đã trở thành “mảnh ghép” quan trọng, bổ sung cho hệ thống bảo tàng công lập. Điều này mang đến không gian trưng bày độc đáo, giúp công chúng tiếp cận gần hơn với di sản dân tộc, đồng thời tạo thêm nhiều điểm đến văn hóa hấp dẫn, góp phần thúc đẩy phát triển du lịch bền vững.

Đặc biệt, nhiều hiện vật quý hiếm trước đây chỉ nằm im trong kho lưu trữ nay được đưa ra trưng bày một cách sáng tạo, kết hợp công nghệ hiện đại cùng cách kể chuyện hấp dẫn. Nhờ đó, người xem có thể cảm nhận sâu sắc hơn về giá trị lịch sử và văn hóa của từng hiện vật. Hệ thống bảo tàng ngoài công lập vì thế không chỉ là nơi lưu giữ mà còn trở thành cầu nối sống động giữa quá khứ và hiện tại, thu hút cả du khách quốc tế lẫn thế hệ trẻ trong nước.

Tuy nhiên, sở hữu BVQG đồng nghĩa với trách nhiệm pháp lý nghiêm ngặt. Chủ sở hữu phải lập phương án bảo vệ, bảo quản khoa học, được Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thông qua và UBND cấp xã giám sát định kỳ. Mọi rủi ro từ trộm cắp, cháy nổ đến thiên tai đều phải được phòng ngừa tối đa bằng các biện pháp cụ thể.

Luật Đầu tư năm 2025 đã cấm kinh doanh mua bán BVQG nhằm ngăn chặn nguy cơ trục lợi và thất thoát di sản. Theo đó, bảo vật thuộc sở hữu tư nhân vẫn được phép chuyển nhượng, cho tặng hoặc thừa kế nhưng chỉ giới hạn trong lãnh thổ Việt Nam. Việc xuất khẩu bị cấm tuyệt đối.

Trường hợp ấn vàng "Hoàng đế chi bảo" của ông Nguyễn Thế Hồng là minh chứng rõ nét. Để sở hữu hiện vật này, nhà sưu tầm phải ký cam kết với Cục Di sản văn hóa (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) chỉ chuyển giao bảo vật cho cơ quan nhà nước khi không còn nhu cầu sở hữu và sẵn sàng nhượng lại nếu có tổ chức hoặc cá nhân mua để hiến tặng Nhà nước. Khi một hiện vật được công nhận là BVQG, người nắm giữ không còn là nhà sưu tầm thông thường mà phải vận hành trong khuôn khổ cơ chế bảo tồn nghiêm ngặt của pháp luật.

Dù vậy, thực tế vẫn tồn tại khoảng trống. Nhiều hiện vật quý trong các bộ sưu tập tư nhân vẫn được giữ kín do tâm lý e ngại thủ tục hành chính hoặc lo ngại quy định quá chặt chẽ. Một số ý kiến chuyên gia cho rằng nếu siết quá mạnh quyền định đoạt từ chủ sở hữu tư nhân thì nhiều di sản sẽ tiếp tục nằm ngoài hệ thống kiểm kê, khiến chúng khó được tiếp cận để phục vụ công tác nghiên cứu và thưởng lãm của công chúng.

Trước thực trạng này, ngành di sản đang đẩy mạnh tuyên truyền sâu rộng và đơn giản hóa thủ tục để các nhà sưu tầm hiểu rõ rằng đăng ký BVQG chính là cách tốt nhất giúp hiện vật được bảo vệ chuyên nghiệp, nhận hỗ trợ kỹ thuật từ Nhà nước và lan tỏa giá trị rộng rãi đến cộng đồng.