Bảo tàng ngoài công lập lan tỏa giá trị di sản văn hóa, nghệ thuật dân tộc

Sức hút thông qua trải nghiệm

Bên cạnh hệ thống bảo tàng công lập truyền thống, hiện nay cả nước có hơn 70 bảo tàng ngoài công lập, tập trung chủ yếu tại các thành phố lớn như Hà Nội, TP Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Huế, Hải Phòng, Cần Thơ... với sự đa dạng, phong phú về loại hình hiện vật cũng như phương thức quản lý, hoạt động. Các bảo tàng ngoài công lập được phân thành 8 nhóm chính, bao gồm: Cổ vật, nghệ thuật, lịch sử chiến tranh, chuyên ngành, tôn giáo, văn hóa dân gian, danh nhân, tổng hợp.

Trong đó, nhiều bảo tàng ngoài công lập ở nước ta tập trung bảo tồn và phát huy nghệ thuật. Khái niệm nghệ thuật ở đây nên hiểu theo nghĩa rộng, không chỉ liên quan đến 7 ngành nghệ thuật mà là sản phẩm sáng tạo của con người mang giá trị thẩm mỹ nói riêng và văn hóa nói chung. Có thể kể đến: Bảo tàng Áo dài, Bảo tàng Phở, Bảo tàng Thế giới cà phê, Bảo tàng Không gian văn hóa Mường, Bảo tàng Nhiếp ảnh Lai Xá, Bảo tàng Cổ vật Hoàng Long, Bảo tàng Đồng Đình, Bảo tàng Gốm Bát Tràng hay Bảo tàng Nghệ thuật Kính màu... đang lưu giữ những sưu tập quý hiếm, phản ánh đặc trưng từng vùng, miền và loại hình mà các bảo tàng công lập chưa thể bao quát hết.

Một điểm đáng chú ý của bảo tàng ngoài công lập là nỗ lực sáng tạo, mang đến nhiều trải nghiệm thú vị cho khách tham quan. Trong không gian bảo tàng đầy sáng tạo, du khách khoác tạp dề trắng, cầm đũa tre, đắm mình vào trải nghiệm ẩm thực khép kín kéo dài 60-75 phút tại Bảo tàng Phở. Không chỉ lắng nghe lịch sử món ăn, họ còn trực tiếp tham gia từng công đoạn như lựa chọn nguyên liệu, nêm nếm nước dùng cùng quế, hồi, gừng, cuốn bánh phở mỏng tang và chan nước lèo thơm lừng. Tiếng cười rộn ràng vang vọng khiến khái niệm “di sản ẩm thực” không còn trừu tượng mà trở thành trải nghiệm sống động. Tọa lạc tại số 211 Nguyễn Thái Học (phường Bến Thành, TP Hồ Chí Minh), với diện tích khoảng 800m² trên 3 tầng trải nghiệm, Bảo tàng Phở chính thức đi vào hoạt động kể từ ngày 15-1-2026. Đây là bảo tàng ẩm thực ngoài công lập đầu tiên tại TP Hồ Chí Minh, hướng tới mục tiêu bảo tồn, phát triển và quảng bá di sản văn hóa ẩm thực Việt đến công chúng trong nước lẫn du khách quốc tế.

Một điển hình nổi bật là Bảo tàng Nghệ thuật Kính màu (xã Suối Hai, TP Hà Nội), chuyên biệt về thủy tinh và kính màu đầu tiên tại Việt Nam, được khai trương vào năm 2025. Đây là không gian nghệ thuật độc đáo chứa đựng những câu chuyện văn hóa xuyên quốc gia. Chia sẻ về nguồn cảm hứng sáng lập nên Bảo tàng, nhà ngoại giao Nguyễn Xuân Thắng khẳng định: “Việc mở ra một bảo tàng chuyên đề về kính màu và thủy tinh sẽ góp phần làm đa dạng lĩnh vực bảo tàng và bảo tồn văn hóa ở Việt Nam. Bảo tàng Nghệ thuật Kính màu không chỉ là nơi trưng bày mà còn là cánh cửa khích lệ ý tưởng sáng tạo, thúc đẩy ứng dụng công nghệ chế tác thủy tinh và nghệ thuật kính màu, góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống và tri thức cho người Việt".

Từ khát vọng cá nhân đến sức mạnh xã hội

Sự gia tăng nhanh chóng về số lượng và chất lượng các bảo tàng ngoài công lập không chỉ phản ánh chính sách xã hội hóa hoạt động văn hóa của Đảng và Nhà nước mà còn đang thay đổi nhận thức và cách thức vận hành của toàn hệ thống bảo tàng Việt Nam. Loại hình này góp phần hình thành tư duy mới trong trưng bày, sưu tầm, thuyết minh, quảng bá, tổ chức dịch vụ và tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh thu hút công chúng. 

Nhận định về vấn đề này, PGS, TSKH Phạm Mai Hùng, Phó chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam cho biết, những năm cuối thế kỷ 20, cùng với chính sách đổi mới, nền kinh tế Việt Nam phát triển mạnh mẽ, xuất hiện ngày càng nhiều nhà sưu tầm sở hữu những bộ sưu tập hiện vật quý hiếm lên đến hàng nghìn món thuộc nhiều loại hình khác nhau. Bên cạnh niềm đam mê cá nhân, họ mong muốn giới thiệu sưu tập của mình đến công chúng trong nước và bạn bè quốc tế. Tuy nhiên, khi đó Luật Di sản văn hóa chưa được ban hành, nên các bộ sưu tập chưa được công khai và các nhà sưu tầm chỉ có thể hợp tác với bảo tàng công lập để tổ chức trưng bày tạm thời.

Bước ngoặt quan trọng diễn ra khi Luật Di sản văn hóa năm 2001 và sửa đổi, bổ sung năm 2009 chính thức cho phép thành lập bảo tàng tư nhân, rồi bảo tàng ngoài công lập, loại hình do cá nhân hoặc liên kết cá nhân-tổ chức sở hữu, quản lý. Đây là lần đầu tiên trong hệ thống bảo tàng Việt Nam xuất hiện một loại hình hoàn toàn mới, bình đẳng với bảo tàng công lập trong việc bảo vệ, phát huy giá trị của di sản.

Giai đoạn 2001-2009 chỉ ghi nhận 6 bảo tàng tư được thành lập. Từ năm 2010 đến nay, loại hình này phát triển mạnh mẽ với sự ra đời của hàng chục bảo tàng ngoài công lập mới tại nhiều địa phương. Đến Luật Di sản văn hóa năm 2024, Nhà nước tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý với các quy định cụ thể về cấp phép, xếp hạng, khuyến khích hợp tác công-tư và ứng dụng chuyển đổi số, mở ra cơ hội bùng nổ cả về số lượng lẫn chất lượng.

Nhờ hành lang pháp lý ngày càng thông thoáng, các bảo tàng ngoài công lập dần khẳng định vai trò quan trọng trong sự nghiệp bảo tồn và phát huy di sản văn hóa dân tộc. Nhiều bảo tàng trở thành điểm đến văn hóa hấp dẫn, thu hút du khách trong và ngoài nước, đồng thời góp phần giáo dục lịch sử, văn hóa, nghệ thuật cho thế hệ trẻ một cách sinh động, gần gũi.

Theo PGS, TSKH Phạm Mai Hùng, sự xuất hiện của loại hình này còn thúc đẩy sự thay đổi tư duy trong hoạt động bảo tàng. Các bảo tàng ngoài công lập thường linh hoạt hơn trong trưng bày, sưu tầm, tổ chức dịch vụ và quảng bá, tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh giúp toàn hệ thống ngày càng chuyên nghiệp và gần dân hơn. Nhờ vậy, văn hóa, nghệ thuật được gắn kết chặt chẽ với hoạt động kinh tế, du lịch, huy động hiệu quả nguồn lực xã hội vào sự nghiệp bảo tồn di sản.

Mở cửa dễ, vận hành bền vững mới là bài toán khó

Mặc dù đã khẳng định vị trí quan trọng, nhưng hiện tại, các bảo tàng ngoài công lập vẫn đối mặt với nhiều thách thức trên hành trình vận hành lâu dài và phát triển bền vững. Trong đó, vấn đề tài chính nổi lên hàng đầu. Khác với bảo tàng công lập được ngân sách nhà nước hỗ trợ định kỳ, các bảo tàng ngoài công lập phải tự chủ hoàn toàn bằng vốn cá nhân, thu từ sự đóng góp tự nguyện hoặc kinh doanh dịch vụ. Nhiều đơn vị dù đầu tư lớn ban đầu vẫn rơi vào tình trạng lỗ kéo dài, buộc phải thu hẹp quy mô, thậm chí đóng cửa sau một thời gian hoạt động. Với bảo tàng ngoài công lập trưng bày các tác phẩm nghệ thuật thì vấn đề kinh phí duy trì không quá lo ngại vì hầu hết chủ sở hữu đều là những người có điều kiện về kinh tế. Nhiều tác phẩm nghệ thuật họ sở hữu có giá trị hàng tỷ đồng nên khi thành lập bảo tàng, họ không nghĩ nhiều đến vấn đề lợi nhuận thu về.

Về nhân lực và chuyên môn, chủ sở hữu các bảo tàng ngoài công lập là những người giàu tâm huyết với di sản nhưng chưa được đào tạo bài bản về bảo tàng học. Hệ quả là hoạt động trưng bày đa phần mang tính chủ quan, theo kiểu “có gì bày nấy”, thiếu kịch bản khoa học, diễn giải chuyên sâu và thiết kế đồ họa hỗ trợ, dẫn đến hạn chế sức hút lâu dài với công chúng.

Những năm gần đây, cùng với sự nở rộ của mô hình bảo tàng ngoài công lập, một thế hệ trẻ được đào tạo chuyên ngành bảo tàng học đã xuất hiện. Nhiều chủ sở hữu cũng bắt đầu chú trọng hơn đến chất lượng trưng bày, chủ động tìm kiếm chuyên gia tư vấn nhằm bắt kịp xu thế quốc tế và nâng cao sức hấp dẫn cho bảo tàng.

Triển vọng của các bảo tàng ngoài công lập vẫn rất sáng sủa, miễn là nhận được sự hỗ trợ đồng bộ từ Nhà nước và xã hội. Để tận dụng tối đa cơ hội này, các bảo tàng cần chủ động liên kết chặt chẽ với ngành du lịch và lữ hành để xây dựng các sản phẩm trải nghiệm độc đáo; thành lập Hiệp hội Bảo tàng ngoài công lập để chia sẻ kinh nghiệm và bảo vệ quyền lợi chung; đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong trưng bày và truyền thông; tăng cường kết nối với các trường học; đồng thời không ngừng nâng cao năng lực chuyên môn cho chủ sở hữu và đội ngũ.