Tạo sức bền cho xuất khẩu bằng nội lực

Tuy nhiên, nhiều thách thức đặt ra từ sự phụ thuộc lớn vào khu vực đầu tư nước ngoài, giá trị gia tăng còn thấp, đến sức ép “xanh hóa” và phân mảnh thương mại toàn cầu, đòi hỏi xuất khẩu phải chuyển mạnh sang phát triển dựa trên nội lực, chiều sâu và tính bền vững trong kỷ nguyên mới.

10 năm xuất siêu liên tiếp

Theo Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) Nguyễn Anh Sơn, giai đoạn 2020-2025 đánh dấu bước phát triển mạnh mẽ và mang tính bản lề của hoạt động xuất, nhập khẩu của Việt Nam, qua đó khẳng định vai trò trụ cột của khu vực thương mại đối với tăng trưởng kinh tế.

Giai đoạn này, trong bối cảnh kinh tế toàn cầu liên tục đối mặt với những cú sốc lớn như đại dịch Covid-19, xung đột địa chính trị và đứt gãy chuỗi cung ứng, xuất khẩu của Việt Nam vẫn duy trì đà tăng trưởng bình quân khoảng 10%/năm. Kim ngạch xuất khẩu năm 2020 đạt khoảng 281,5 tỷ USD, tăng 6,5% so với năm 2019; năm 2021 vượt mốc 336 tỷ USD; năm 2024 đạt trên 405 tỷ USD và đến năm 2025 đã cán mốc khoảng 475 tỷ USD, tăng 17% so với năm trước.

Song song với quy mô, cơ cấu mặt hàng xuất khẩu cũng mở rộng đáng kể. Số mặt hàng đạt kim ngạch trên 1 tỷ USD tăng từ 31 hồi năm 2020 lên 36 vào năm 2025, trong đó có 8 mặt hàng đạt kim ngạch trên 10 tỷ USD. Điều này phản ánh năng lực sản xuất và xuất khẩu của Việt Nam ngày càng đa dạng, không còn phụ thuộc vào một vài nhóm hàng truyền thống. Đáng chú ý, từ một nước nhập siêu, Việt Nam đã duy trì trạng thái xuất siêu liên tục suốt 10 năm, kể từ năm 2016. Riêng giai đoạn 2020-2025, xuất siêu quanh mức 20 tỷ USD mỗi năm, cao nhất là năm 2023 đạt 28 tỷ USD.

Về vị thế trên bản đồ thương mại toàn cầu, nếu như năm 2020, Việt Nam đứng thứ 41 về quy mô xuất khẩu, thì đến năm 2023 đã vươn lên vị trí thứ 23 và năm 2025 lọt vào nhóm 15 quốc gia có quy mô xuất khẩu lớn nhất thế giới. Đây là minh chứng rõ nét cho quá trình hội nhập ngày càng sâu rộng và vai trò ngày càng nổi bật của Việt Nam trong chuỗi cung ứng khu vực cũng như toàn cầu.

Còn nhiều yếu tố chưa bền vững

Tuy nhiên, theo Bộ Công Thương, xuất khẩu vẫn bộc lộ không ít hạn chế mang tính cấu trúc, đặt ra thách thức lớn cho mục tiêu phát triển bền vững trong trung và dài hạn. Trên bình diện quốc tế, môi trường thương mại toàn cầu đang bước vào giai đoạn biến động mạnh và khó dự đoán hơn. Tăng trưởng kinh tế thế giới phục hồi chậm, xung đột địa chính trị kéo dài, xu hướng phân mảnh thương mại và chủ nghĩa bảo hộ gia tăng đã làm thu hẹp dư địa tăng trưởng xuất khẩu truyền thống. Cùng với đó, các rào cản kỹ thuật mới liên quan đến môi trường, lao động, truy xuất nguồn gốc và trách nhiệm xã hội ngày càng được áp dụng nghiêm ngặt tại các thị trường lớn.

Đặc biệt, “xanh hóa” chuỗi cung ứng đã trở thành yêu cầu bắt buộc. Các tiêu chuẩn về phát thải carbon, kinh tế tuần hoàn, sản xuất bền vững đang tạo ra sức ép lớn đối với doanh nghiệp xuất khẩu, nhất là khu vực doanh nghiệp vừa và nhỏ, vốn còn hạn chế về nguồn lực tài chính, công nghệ và quản trị.

Ở trong nước, tăng trưởng xuất khẩu vẫn phụ thuộc đáng kể vào khu vực đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), vốn chiếm khoảng 70-75% tổng kim ngạch xuất khẩu. Doanh nghiệp trong nước chưa tham gia sâu vào các khâu có giá trị gia tăng cao trong chuỗi sản xuất và phân phối toàn cầu, trong khi nhiều ngành hàng vẫn phụ thuộc lớn vào nguyên phụ liệu và linh kiện nhập khẩu.

Thực trạng này khiến xuất khẩu Việt Nam dễ bị tổn thương trước các cú sốc bên ngoài, từ biến động giá nguyên liệu, gián đoạn logistics, cho tới thay đổi chính sách thương mại của các đối tác lớn. Đồng thời, tỷ lệ giá trị gia tăng tạo ra trong nước còn thấp, chủ yếu tập trung ở khâu lắp ráp cuối cùng, trong khi các khâu có giá trị cao như thiết kế, thương hiệu, marketing quốc tế và phân phối vẫn nằm trong tay các tập đoàn nước ngoài.

Xét về cơ cấu mặt hàng, nhóm công nghiệp chế biến tiếp tục giữ vai trò chủ đạo, với các mặt hàng có kim ngạch lớn như máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện (khoảng 96 tỷ USD), máy móc thiết bị, điện thoại và linh kiện, dệt may, giày dép. Nhóm nông - lâm - thủy sản có ba mặt hàng lọt tốp 10 kim ngạch xuất khẩu lớn nhất, gồm gỗ, thủy sản và cà phê, song nhìn chung vẫn đối mặt với thách thức về tiêu chuẩn chất lượng, truy xuất nguồn gốc và phát triển thương hiệu.

Về thị trường, Hoa Kỳ tiếp tục là thị trường xuất khẩu lớn nhất, chiếm khoảng 32,3% tổng kim ngạch, tương đương gần 1/3 kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam. Ngược lại, Trung Quốc là thị trường nhập khẩu lớn nhất, chiếm khoảng 40% kim ngạch nhập khẩu, chủ yếu là nguyên liệu phục vụ sản xuất và xuất khẩu. Sự phụ thuộc lớn vào Hoa Kỳ ở đầu ra và Trung Quốc ở đầu vào đặt ra rủi ro không nhỏ, đặc biệt trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược giữa các nền kinh tế lớn ngày càng gay gắt.

Chuyển mình từ động lực tăng trưởng mới

Trong bối cảnh Đảng và Nhà nước đặt mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số trong những năm tới, xuất khẩu tiếp tục được xác định là một trong những động lực then chốt. Tuy nhiên, theo Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu Trần Thanh Hải, vai trò này chỉ có thể được duy trì nếu xuất khẩu chuyển dịch mạnh mẽ từ tăng trưởng theo chiều rộng sang chiều sâu, hiệu quả và bền vững hơn.

Trọng tâm của quá trình chuyển đổi là nâng cao giá trị gia tăng, hàm lượng công nghệ, tỷ lệ nội địa hóa và năng lực tự chủ của nền kinh tế. Việt Nam phải tập trung phát triển các ngành công nghiệp nền tảng mang tính cốt lõi, có giá trị bền vững lâu dài, đồng thời tái cơ cấu sản xuất nông nghiệp theo hướng hiện đại, gắn với chế biến sâu và xây dựng thương hiệu. Việc chủ động nguồn nguyên liệu thông qua đẩy mạnh nghiên cứu khoa học, làm chủ công nghệ và phát triển công nghiệp hỗ trợ được xem là giải pháp then chốt để gia tăng giá trị nội địa, giảm phụ thuộc vào nhập khẩu và nâng cao khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng.

Cùng với đó, đa dạng hóa thị trường xuất khẩu tiếp tục là yêu cầu cấp thiết. Ngoài việc khai thác hiệu quả các hiệp định thương mại tự do hiện có, Việt Nam cần tiếp tục đẩy mạnh xúc tiến, tìm kiếm và ký kết thêm các hiệp định mới, mở rộng sự hiện diện tại các thị trường tiềm năng như Trung Đông, châu Phi và Nam Mỹ. Song song, các phương thức thương mại mới như thương mại điện tử xuyên biên giới phải được thúc đẩy mạnh mẽ nhằm giúp doanh nghiệp tiếp cận trực tiếp người tiêu dùng toàn cầu.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Thị Thu Trang, chuyên gia pháp luật và hội nhập kinh tế quốc tế, việc đáp ứng các tiêu chuẩn bền vững về môi trường, lao động, trách nhiệm xã hội và quản trị doanh nghiệp không còn là lựa chọn, mà đã trở thành điều kiện bắt buộc. Chủ động thích ứng với các chuẩn mực này sẽ giúp doanh nghiệp Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh, giảm rủi ro thương mại và tạo nền tảng cho tăng trưởng dài hạn.

Ở góc độ xúc tiến thương mại, Cục trưởng Cục Xúc tiến thương mại (Bộ Công Thương) Vũ Bá Phú cho biết, giai đoạn 2026-2030, Bộ Công Thương sẽ triển khai kế hoạch xúc tiến thương mại quốc gia theo hướng xây dựng hệ sinh thái xúc tiến hiện đại. Trọng tâm là xúc tiến theo cụm ngành hàng, chuẩn hóa tiêu chuẩn xanh, phát triển hệ sinh thái xúc tiến thương mại số - nơi dữ liệu trở thành tài sản cốt lõi và xây dựng bộ nhận diện xuất khẩu quốc gia. Đáng chú ý, chương trình “Go Global” do Bộ Công Thương triển khai sẽ lựa chọn các doanh nghiệp đầu ngành làm hạt nhân dẫn dắt hệ sinh thái vệ tinh cùng vươn ra thị trường quốc tế. “Khi một doanh nghiệp Việt Nam đi ra thế giới, họ không đi một mình, mà mang theo cả chuỗi giá trị”, ông Vũ Bá Phú nhấn mạnh.

Trong giai đoạn tới, xuất khẩu Việt Nam đứng trước nhiều cơ hội mới song cũng đối mặt không ít thách thức. Mục tiêu đưa Việt Nam trở thành một “siêu cường xuất khẩu” đang dần được định hình, gắn với một nền kinh tế công nghệ cao, hội nhập sâu rộng và đủ năng lực cạnh tranh sòng phẳng trên thị trường toàn cầu. Con đường phía trước đòi hỏi sự chuyển mình mạnh mẽ từ nội lực, để xuất khẩu không chỉ tăng trưởng nhanh, mà còn bền vững, đóng góp xứng đáng cho khát vọng vươn mình của đất nước trong kỷ nguyên mới.