Hoàn thiện chính sách về nuôi con nuôi và bảo vệ trẻ em

Trình bày Tờ trình tóm tắt dự án Luật, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng nêu rõ dự án Luật Nuôi con nuôi (sửa đổi) được xây dựng nhằm thể chế hoá quan điểm chỉ đạo của Đảng về tăng cường công tác chăm sóc, giáo dục và bảo vệ trẻ em; tăng cường phân cấp, phân quyền, cải cách thủ tục hành chính gắn với chuyển đổi số, tạo thuận lợi tối đa cho người dân; phù hợp với tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị và tổ chức chính quyền địa phương 02 cấp.

Đồng thời, tiếp tục nội luật hóa quy định của điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên; bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật và khắc phục những tồn tại, hạn chế phát sinh trong thực tiễn thi hành Luật Nuôi con nuôi năm 2010.

Bố cục dự thảo Luật gồm 4 chương, 31 điều, sửa đổi 23 điều, bổ sung 08 điều, lược bỏ 29 điều, giảm 21 điều so với Luật hiện hành, trong đó tập trung sửa đổi, bổ sung một số nội dung cơ bản như sau:

Về điều kiện của người được nhận làm con nuôi: Dự thảo Luật quy định điều kiện của người được nhận làm con nuôi phải là trẻ em bị bỏ rơi, trẻ em mồ côi cả cha và mẹ, trẻ em không nơi nương tựa theo quy định của pháp luật về trẻ em (trừ trường hợp nuôi con nuôi trong phạm vi gia đình) để bảo đảm chỉ những trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt, không có cơ hội sống trong gia đình gốc mới được giải quyết cho làm con nuôi nhằm tôn trọng quyền của trẻ em được sống cùng cha, mẹ đẻ, không tách trẻ em khỏi gia đình gốc một cách không cần thiết.

Về sự tham gia của người làm công tác xã hội trong giải quyết nuôi con nuôi và sau khi giải quyết nuôi con nuôi: Dự thảo Luật bổ sung quy định cho phép người làm công tác xã hội (gồm người làm công tác xã hội theo quy định của pháp luật về công tác xã hội; người làm công tác bảo vệ trẻ em, công tác văn hóa xã hội cấp xã) tham gia hỗ trợ giải quyết nuôi con nuôi và sau khi giải quyết nuôi con nuôi để nâng cao chất lượng của công tác giải quyết nuôi con nuôi. Đồng thời, theo dõi tình hình phát triển của con nuôi, hỗ trợ con nuôi tìm kiếm thông tin về nguồn gốc.

Người làm công tác xã hội hỗ trợ giải quyết nuôi con nuôi và sau khi giải quyết nuôi con nuôi theo yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền, cá nhân có liên quan và được hưởng thù lao theo từng trường hợp cụ thể.

Về căn cứ chấm dứt việc nuôi con nuôi: Dự thảo Luật bổ sung quy định về chấm dứt việc nuôi con nuôi đối với trường hợp con nuôi là người chưa thành niên mà cả cha và mẹ nuôi chết, mất năng lực hành vi dân sự, mắc bệnh hiểm nghèo hoặc phải chấp hành hình phạt tù; cha, mẹ nuôi bị kết án về tội ngược đãi, hành hạ con nuôi.

Việc bổ sung quy định này nhằm bảo đảm lợi ích của con nuôi là người chưa thành niên trong trường hợp cả cha và mẹ nuôi chết; cha, mẹ nuôi không còn đủ điều kiện chăm sóc, nuôi dưỡng con nuôi; việc để trẻ em sống cùng cha, mẹ nuôi sẽ không bảo đảm con nuôi sống trong môi trường gia đình an toàn, lành mạnh.

Về trách nhiệm của cơ sở trợ giúp xã hội: Dự thảo Luật bổ sung quy định cơ sở trợ giúp xã hội có trách nhiệm: (i) định kỳ rà soát, đánh giá tình trạng, nhu cầu và lợi ích tốt nhất của trẻ em để đề nghị cơ quan có thẩm quyền xem xét chuyển trẻ em có nhu cầu được làm con nuôi sang hình thức nuôi con nuôi nhằm bảo đảm trẻ em được sống trong môi trường gia đình bền vững, không để trẻ em sống tập trung lâu dài, ảnh hưởng đến sự phát triển toàn diện của trẻ em; (ii) thực hiện việc giải quyết cho trẻ em làm con nuôi theo quy định của pháp luật; hỗ trợ người nhận con nuôi tiếp xúc, làm quen với trẻ em và chuẩn bị các điều kiện cần thiết để bảo đảm sự hòa nhập của trẻ em với môi trường gia đình, xã hội mới.

Dự thảo luật cũng quy định cụ thể về điều kiện của người nhận con nuôi nhằm bảo đảm con nuôi được sống trong môi trường gia đình an toàn, lành mạnh. Đồng thời quy định về yêu cầu đối với việc giải quyết nuôi con nuôi.

Đảm bảo tối đa quyền lợi và sự an toàn của trẻ em

Trình bày báo cáo tóm tắt thẩm tra về dự án Luật, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Phan Chí Hiếu cho biết, Ủy ban Pháp luật và Tư pháp cùng các cơ quan của Quốc hội tán thành sự cần thiết sửa đổi toàn diện Luật Nuôi con nuôi với các lý do được nêu trong Tờ trình của Chính phủ và thấy rằng dự thảo Luật phù hợp với chủ trương, đường lối của Đảng, đảm bảo tính hợp hiến, hợp pháp và tính thống nhất với hệ thống pháp luật.

Trình tự, thủ tục xây dựng dự án Luật đúng quy định của Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật; hồ sơ dự án Luật đủ điều kiện trình Quốc hội.

Đồng thời đề nghị Cơ quan chủ trì soạn thảo tiếp tục nghiên cứu, làm rõ, thể chế hóa tối đa các chủ trương, đường lối của Đảng tại dự thảo Luật; phối hợp với các cơ quan có liên quan rà soát, hoàn thiện pháp luật về trẻ em nhằm đáp ứng yêu cầu nâng cao năng lực, đạo đức, trách nhiệm của những chủ thể làm công tác trẻ em; các yêu cầu, mục tiêu đổi mới về việc chăm sóc trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt theo yêu cầu của Chỉ thị số 28-CT/TW, Thông báo số 432-TB/VPTW.

Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Phan Chí Hiếu cho biết, Ủy ban Pháp luật và Tư pháp tán thành với nhiều nội dung của các dự thảo Luật. Tuy nhiên về bảo đảm quyền biết về nguồn gốc (Điều 7), Ủy ban đề nghị bổ sung quy định mang tính nguyên tắc về việc lưu trữ hồ sơ nuôi con nuôi và điều kiện, trình tự tiếp cận thông tin về nguồn gốc để bảo đảm thực hiện quyền này trên thực tế, đáp ứng yêu cầu bảo quản thông tin về nguồn gốc trẻ em tại Điều 30 của Công ước La Hay năm 1993.

Về điều kiện của người nhận con nuôi (Điều 14), Ủy ban Pháp luật và Tư pháp đề nghị nghiên cứu, cân nhắc quy định trường hợp người bị xử lý vi phạm hành chính về phòng, chống bạo lực gia đình, người bị xử lý vi phạm hành chính về các hành vi xâm hại trẻ em không được nhận con nuôi do đây là yếu tố tác động trực tiếp đến sự an toàn của trẻ em trong môi trường gia đình và bảo đảm điều kiện nhận con nuôi không thấp hơn điều kiện nhận chăm sóc thay thế khác theo quy định của Luật Trẻ em.

Về hệ quả pháp lý của việc nuôi con nuôi (Điều 26), Ủy ban Pháp luật và Tư pháp đề nghị thống nhất thời điểm xác lập quan hệ pháp lý, phát sinh quyền, nghĩa vụ và hiệu lực của quyết định nuôi con nuôi.

Ngoài ra, đối với quy định tại khoản 2 Điều 26 của dự thảo Luật, Ủy ban Pháp luật và Tư pháp đề nghị Cơ quan chủ trì soạn thảo nghiên cứu, rà soát quy định này đối với trường hợp cha đẻ, mẹ đẻ không trực tiếp nuôi dưỡng con được cha dượng, mẹ kế nhận làm con nuôi để bảo đảm thống nhất với quy định của Luật Hôn nhân và gia đình về quyền, nghĩa vụ của cha, mẹ không trực tiếp nuôi dưỡng con sau khi ly hôn.