Việt Nam – ASEAN: Hơn 3 thập kỷ đồng hành kiến tạo cộng đồng, cùng định hình tương lai chung

Từ hành trình gia nhập nhiều nỗ lực

Quá trình Việt Nam gia nhập ASEAN là một chặng đường phấn đấu đầy gian nan trong hơn 3 thập kỷ.

Theo nguyên Bộ trưởng Ngoại giao Nguyễn Mạnh Cầm, tháng 7/1992, các nước ASEAN chủ động mời Việt Nam và Lào tham dự Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN (lúc này ASEAN mới có 6 thành viên) tại Manila (Philippines) và ký Hiệp ước thân thiện và hợp tác Đông Nam Á, mở đầu cho quá trình Việt Nam tham gia ASEAN.

Đến tháng 10/1993, Việt Nam đưa ra chính sách 4 điểm mới, trong đó khẳng định: “chủ trương tăng cường hợp tác nhiều mặt với từng nước láng giềng cũng như với ASEAN với tư cách là một tổ chức khu vực, sẵn sàng gia nhập ASEAN vào thời điểm thích hợp”.

Cũng từ năm 1993, Việt Nam họp tham vấn thường xuyên với ASEAN nhân dịp Hội nghị Ngoại trưởng ASEAN hàng năm, tham gia các chương trình và dự án hợp tác ASEAN trên 5 lĩnh vực: khoa học - công nghệ, môi trường, y tế, văn hoá-thông tin, phát triển xã hội. Năm 1994, Việt Nam trở thành một trong những thành viên ban đầu của Diễn đàn Khu vực ASEAN (ARF), một diễn đàn khu vực đầu tiên bàn về các vấn đề chính trị - an ninh do ASEAN giữ vai trò chủ đạo.

Đầu năm 1994, tức là sau một năm rưỡi Việt Nam giữ vai trò quan sát viên, Tổng Thư ký ASEAN đã gặp Bộ trưởng Ngoại giao Việt Nam và nói rằng: “Các nước ASEAN rất mong muốn Việt Nam sớm gia nhập ASEAN”.

Ngày 28/7/1995, tại Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN lần thứ 28 (AMM-28) diễn ra ở thủ đô Bandar Seri Begawan của Brunei Darussalam, Việt Nam chính thức gia nhập ASEAN, trở thành Thành viên thứ 7 của Hiệp hội.

Tới những dấu ấn lớn

Vượt qua những bỡ ngỡ ban đầu, Việt Nam đã liên tiếp tạo dựng nhiều dấu ấn lớn tại Hiệp hội. Trong bài phát biểu nhân lễ kỷ niệm 30 năm Việt Nam gia nhập ASEAN (28/7/1995 - 28/7/2025), Tổng thư ký ASEAN đã khẳng định việc Việt Nam gia nhập ASEAN là một chất xúc tác chuyển đổi cho sự mở rộng của khối trên toàn khu vực, mở đường cho việc kết nạp Lào và Myanmar vào năm 1997 và Campuchia vào năm 1999, qua đó hiện thực hóa tầm nhìn ASEAN-10. Là một thành viên mới, Việt Nam luôn tiên phong trong nỗ lực thu hẹp khoảng cách phát triển của ASEAN. Vai trò dẫn dắt của Việt Nam trong ASEAN được thể hiện rõ hơn qua các nhiệm kỳ Chủ tịch ASEAN năm 1998, 2010 và 2020.

Mỗi nhiệm kỳ Chủ tịch này đều ghi nhận những thành tựu đáng chú ý, góp phần định hình cơ bản hướng đi của ASEAN. Năm 1998, Việt Nam đã khéo léo dẫn dắt ASEAN vượt qua giai đoạn đầy thách thức sau cuộc Khủng hoảng tài chính Châu Á. Năm 2010, Việt Nam đóng vai trò quan trọng trong việc tăng cường kết nối ASEAN và mở rộng Hội nghị Thượng đỉnh Đông Á. Năm 2020, bất chấp những gián đoạn toàn cầu chưa từng có do đại dịch COVID-19 gây ra, Việt Nam đã dẫn dắt ASEAN thành công trong việc thúc đẩy khả năng phục hồi khu vực thông qua việc phối hợp ứng phó tập thể hiệu quả.

Trong bài viết “Ba thập niên của Việt Nam tại ASEAN: Minh chứng cho sự đoàn kết và tiến bộ chung”, Ngài Anwar Ibrahim, Thủ tướng Malaysia - Nước Chủ tịch ASEAN năm 2025 cũng khẳng định: “Kể từ khi gia nhập ASEAN năm 1995, Việt Nam đã trở thành trụ cột không thể thiếu trong nỗ lực chung của chúng ta. Việt Nam đã liên tục thể hiện cam kết mạnh mẽ đối với mục tiêu và giá trị chung của ASEAN, và đóng vai trò thiết yếu trong việc củng cố đoàn kết và gắn kết, đặc biệt trong các giai đoạn đầy bất định và biến động trên toàn cầu”.

Giáo sư Hal Hill thuộc Trường Chính sách công Crawford, Đại học Quốc gia Australia (ANU) nhận định việc gia nhập ASEAN là một trong những bước phát triển chiến lược và có ảnh hưởng sâu rộng trong lịch sử hiện đại khu vực. Đặc biệt, theo Giáo sư Hal Hill, Việt Nam đang chứng minh khả năng dẫn dắt trong xử lý quan hệ với các cường quốc, đặc biệt là Trung Quốc và Mỹ, nhờ kinh nghiệm lịch sử và sự khéo léo trong chính sách đối ngoại cân bằng. Ông nhấn mạnh Việt Nam đang là hình mẫu trong cách cân bằng giữa hai cường quốc lớn trên cơ sở bảo đảm lợi ích quốc gia – điều mà nhiều nước Đông Nam Á đang tìm cách học hỏi.

Mới đây, nhân chuyến công du tới 3 nước ASEAN gồm Thái Lan, Singapore, Philippines của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, chuyên gia chiến lược và an ninh tại Đại học Malaya Collins Chong Yew Keat đã cho rằng các chuyến thăm tới Thái Lan, Singapore và Philippines đã đóng góp vào hòa bình, ổn định và phát triển của ASEAN trên nhiều phương diện. Các chuyến thăm giúp củng cố lòng tin chính trị và hợp tác giữa các quốc gia thành viên, qua đó tăng cường đoàn kết khu vực và vai trò trung tâm của ASEAN.

Giới phân tích quốc tế cũng đánh giá việc Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đảm nhiệm vai trò phát biểu dẫn đề tại phiên khai mạc Đối thoại Shangri-La lần thứ 23, một trong những diễn đàn an ninh quan trọng nhất châu Á phản ánh vị thế và tiếng nói ngày càng được coi trọng của Việt Nam trong các vấn đề khu vực và toàn cầu.

“Tôi nghĩ bài phát biểu đã truyền tải một hình ảnh rất tốt về Việt Nam. Tôi nghĩ rằng nó đã truyền tải hình ảnh rằng Việt Nam ổn định trong nước, rất chú trọng cải cách, có khả năng thực hiện những cải thiện bền vững lâu dài trong quản trị và kinh tế và sử dụng điều đó làm cơ sở để đóng vai trò mạnh mẽ hơn trong ngoại giao khu vực. Tôi nghĩ đó là thông điệp rằng nhiều quốc gia hoan nghênh cơ hội hợp tác với Việt Nam để đóng góp vào hợp tác và ổn định khu vực”, ông Ng Chee Khern (Giám đốc điều hành Viện ISEAS - Yusoft Ishak) cho biết.

Việt Nam và ASEAN cùng hướng tới những mục tiêu đầy khát vọng

Trong phát biểu chính sách tại Lễ kỷ niệm 30 năm Việt Nam gia nhập ASEAN, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã khẳng định: Đứng trước khởi điểm lịch sử mới, Việt Nam và ASEAN cùng hướng tới những mục tiêu đầy khát vọng. Trong hành trình phát triển tiếp theo với những kỳ vọng mới đặt ra cho ASEAN, Việt Nam nhận thức rõ hơn trách nhiệm tham gia chủ động và đóng góp nhiều hơn cho công việc chung, với phương châm sáng tạo trong tư duy, đổi mới trong tiếp cận, linh hoạt trong triển khai, hiệu quả trong cách làm và quyết liệt trong hành động.

Việt Nam sẽ phối hợp chặt chẽ với các thành viên ASEAN góp phần hiện thực hoá những tiềm năng và hoá giải các thách thức, trong đó có nỗ lực xây dựng một cấu trúc khu vực bao trùm, bền vững, kết nối về chính trị, an ninh, kinh tế, thương mại, văn hoá, xã hội và giao lưu nhân dân; đồng thời, đề cao ứng xử dựa trên Hiến chương Liên hợp quốc và luật pháp quốc tế là phương cách tốt nhất, căn cơ nhất để bảo đảm hoà bình, ổn định và thịnh vượng trong khu vực và thế giới. Việt Nam sẽ tiếp tục chung tay cùng các nước ASEAN hiện thực hóa sứ mệnh lịch sử của ASEAN, lan tỏa các câu chuyện thành công của ASEAN. Với các nước thành viên, đó là câu chuyện của tình đoàn kết, gắn bó và tương trợ, tự lực, tự cường, tự chủ chiến lược, triển khai thành công Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045, vì lợi ích thiết thực của các nước thành viên và của Cộng đồng.

Tinh thần đó chắc chắn sẽ tiếp tục được lan toả mạnh mẽ tại Diễn đàn Tương lai ASEAN 2026 (ASEAN Future Forum – AFF 2026) sẽ diễn ra tại Hà Nội từ ngày 9-10/6, với chủ đề “Cùng định hình tương lai chung: Hòa bình, thịnh vượng, lấy người dân làm trung tâm”. Diễn đàn Tương lai ASEAN là sáng kiến do Việt Nam đề xuất tại Hội nghị cấp cao ASEAN lần thứ 43 tại Indonesia tháng 9/2023. Thông qua AFF 2026, Việt Nam mong muốn tiếp tục cùng các nước ASEAN và các đối tác thúc đẩy xây dựng một Cộng đồng ASEAN hòa bình, gắn kết, thịnh vượng, tự cường, đổi mới sáng tạo và lấy người dân làm trung tâm.