Mẹo nhỏ dạy con cạnh tranh lành mạnh, giảm tâm lý hơn thua

Thay đổi động lực

Sau một bài kiểm tra, thay vì hỏi “Bạn con được mấy điểm?”, cha mẹ có thể mở đầu bằng câu hỏi: “Con thấy mình làm tốt hơn lần trước ở điểm nào?”. Sự thay đổi tưởng chừng nhỏ ấy lại giúp chuyển trọng tâm từ thành tích của người khác sang quá trình của chính trẻ.Theo PISA 2022, trung bình tại các nước OECD, 65% học sinh 15 tuổi lo lắng về việc nhận điểm kém môn Toán và 55% lo lắng về việc thất bại trong môn học này. Khoảng 40% cho biết cảm thấy căng thẳng, bất lực hoặc lo âu khi giải bài hoặc làm bài tập Toán. OECD đồng thời ghi nhận mối liên hệ giữa quan hệ tích cực với giáo viên và mức độ lo âu thấp hơn ở học sinh.

Những con số này cho thấy áp lực thành tích không chỉ nằm ở một lời so sánh cụ thể. Trẻ còn cần một môi trường trong đó việc học được nhìn nhận như quá trình phát triển năng lực, thay vì liên tục phải chứng minh vị trí của mình.

Với cha mẹ, một trong những thay đổi đầu tiên là chuyển từ “con hơn ai?” sang “con tiến bộ ở đâu?”. Điểm số vẫn cần được quan tâm, nhưng không nên trở thành tiêu chí duy nhất để đánh giá nỗ lực.

Một học sinh từ 6 điểm lên 7,5 điểm có thể đã có bước tiến đáng kể. Một em đạt 9 điểm nhưng vẫn chưa hoàn thành mục tiêu mà mình đặt ra cũng cần được nhìn nhận khác. Khi trẻ được khuyến khích so sánh với chính mình, thành tích của bạn bè có thể trở thành nguồn tham khảo thay vì mối đe dọa.

Một cách khác để giảm tâm lý hơn thua là thay đổi cách người lớn phản hồi thành tích.

“Con thông minh quá”, “Con đúng là giỏi nhất lớp” có thể khiến trẻ vui trong thời điểm đó, nhưng nếu thường xuyên được khen theo cách gắn kết quả với năng lực cố định, trẻ có thể hình thành tâm lý phải duy trì hình ảnh “người giỏi”. Khi gặp một nhiệm vụ khó hoặc thất bại, các em dễ lo sợ mình không còn giỏi như trước.

Ngược lại, những nhận xét tập trung vào quá trình như “Con đã tìm được cách làm khác”, “Con đã kiên trì với bài khó này” hay “Lần này con sửa được lỗi ở phần trước” giúp trẻ chú ý hơn đến cách mình học và khả năng cải thiện.

Điều này không có nghĩa cha mẹ phải tránh khen con. Ngược lại, trẻ cần được ghi nhận, nhưng lời khen nên giúp trẻ hiểu rằng năng lực có thể được phát triển thông qua học tập, luyện tập và điều chỉnh.

Không phải hơn thua

Một đứa trẻ sẽ khó hình thành động lực bên trong nếu mọi mục tiêu đều do người lớn đặt ra. Thay vì nói “Con phải đạt 9 điểm như bạn”, cha mẹ có thể cùng trẻ xác định mục tiêu phù hợp với khả năng và hoàn cảnh của mình. Với một em đang yếu môn Toán, mục tiêu trước mắt có thể là nắm chắc một dạng bài thay vì phải vượt qua một bạn vốn đang học tốt hơn.

Khi trẻ tham gia vào quá trình đặt mục tiêu, kết quả học tập trở thành điều trẻ có trách nhiệm với chính mình, thay vì nhiệm vụ phải hoàn thành để đáp ứng kỳ vọng của cha mẹ.

Một nghiên cứu năm 2024 về so sánh xã hội của cha mẹ tại Trung Quốc cũng cho thấy sự khác biệt đáng chú ý giữa cách cha mẹ và trẻ nhìn nhận cùng một hành vi. Trong khi phụ huynh có thể xem việc so sánh với người giỏi hơn như một cách thúc đẩy trẻ, từ góc nhìn của trẻ, sự so sánh bất lợi lại có liên hệ với động lực làm chủ nhiệm vụ thấp hơn, thông qua cách trẻ nhìn nhận về bản thân. Khoảng cách trong cách nhìn này là điều người lớn cần lưu ý. Điều cha mẹ nghĩ là “tạo động lực” chưa chắc được trẻ tiếp nhận theo cách tương tự.

Theo PGS. TS Lâm Minh Châu, việc cạnh tranh vẫn có giá trị trong quá trình trưởng thành. Trẻ cần trải nghiệm cảm giác muốn đạt thành tích tốt, biết chấp nhận thất bại, học hỏi từ người giỏi hơn và thử lại sau khi chưa thành công. Vấn đề nằm ở mục tiêu cuối cùng của cuộc cạnh tranh.

Một học sinh tham gia cuộc thi và muốn đạt giải có thể có động lực tích cực. Nhưng nếu em chỉ cảm thấy mình có giá trị khi đứng trên bạn khác, cuộc thi đã trở thành phép đo giá trị bản thân.

Vì vậy, cha mẹ có thể giúp trẻ nhìn thành công của bạn bè theo hướng khác: Bạn đạt điểm cao có thể cho thấy một cách học hiệu quả; một bạn chơi thể thao tốt có thể trở thành người để học hỏi; một người bạn đạt giải có thể giúp trẻ nhìn thấy những khả năng mà mình chưa từng thử.

Một cuộc cạnh tranh lành mạnh không đòi hỏi trẻ phải làm cho người khác kém đi để chứng minh mình giỏi hơn. Đây cũng là điểm nhà trường có thể tham gia. Nếu các hoạt động giáo dục chỉ tập trung vào người đứng đầu, điểm cao nhất hoặc số lượng giải thưởng, trẻ dễ hình thành một hệ quy chiếu đơn nhất về thành công. Bên cạnh việc ghi nhận thành tích, nhà trường có thể chú ý hơn đến sự tiến bộ, tinh thần hợp tác, khả năng vượt qua khó khăn hay sự tiến bộ rõ rệt của từng học sinh.

Đôi khi, áp lực so sánh không bắt đầu từ trẻ mà từ chính nỗi lo của người lớn. Cha mẹ sợ con tụt lại phía sau, sợ không theo kịp bạn bè, sợ mất cơ hội vào trường tốt hoặc lo con không đủ năng lực cạnh tranh trong tương lai. Những lo lắng đó có thể biến thành câu hỏi lặp đi lặp lại: “Sao con không bằng bạn?”, “Bạn làm được, tại sao con không làm được?”.

Vì vậy, giảm so sánh không có nghĩa là cha mẹ giảm kỳ vọng. Kỳ vọng giúp trẻ có mục tiêu; áp đặt khiến kết quả trở thành điều kiện để trẻ được công nhận. Cha mẹ vẫn có thể đặt ra yêu cầu, theo dõi kết quả học tập và mong muốn con tiến bộ, nhưng cần để trẻ hiểu rằng một điểm số chưa tốt không đồng nghĩa với việc mình kém cỏi. Tương tự, một thành tích cao cũng không khiến trẻ trở thành người “hơn” những bạn khác.

Khi trẻ biết mình có thể thất bại mà vẫn được tôn trọng, có thể chưa giỏi bằng bạn nhưng vẫn được khuyến khích cố gắng, sự cạnh tranh sẽ bớt mang màu sắc đe dọa.