Để con dễ dàng 'mở lòng', cha mẹ phải làm được điều này

Một môi trường giao tiếp an toàn, cách lắng nghe phù hợp cùng sự phối hợp giữa gia đình và nhà trường có thể giúp trẻ từng bước hình thành niềm tin để nói ra cảm xúc của mình.

Lắng nghe trước khi đưa lời khuyên

Khi nhận thấy con có biểu hiện bất thường, phản ứng phổ biến của nhiều cha mẹ là hỏi liên tục: “Có chuyện gì?”, “Ai làm con buồn?”, “Tại sao con lại như thế?”. Tuy nhiên, càng bị truy vấn, trẻ đôi khi càng khép mình.

Theo chuyên gia tâm lý Phạm Mạnh Hà, điều đầu tiên cha mẹ cần tạo ra không phải là một cuộc “thẩm vấn”, mà là cảm giác an toàn. Trẻ cần biết rằng khi nói ra điều mình nghĩ, các em sẽ không lập tức bị mắng, bị phán xét hay buộc phải giải quyết vấn đề theo cách của người lớn.

Chuyên gia phân tích: “Không phải lúc nào trẻ cũng sẵn sàng nói ngay khi cha mẹ hỏi. Với những vấn đề khiến trẻ xấu hổ, sợ hãi hoặc cảm thấy mình có lỗi, việc thúc ép có thể khiến các em phòng thủ mạnh hơn. Cha mẹ nên cho trẻ thời gian và để trẻ biết rằng mình luôn sẵn sàng lắng nghe”.

Thay vì liên tục đặt câu hỏi, người lớn có thể bắt đầu bằng những nhận xét đơn giản về sự thay đổi của con: “Mẹ thấy hôm nay con có vẻ mệt”, “Dạo này bố thấy con ít nói hơn”. Cách tiếp cận này tạo khoảng trống để trẻ lựa chọn có muốn nói hay không. Điều quan trọng là cha mẹ không biến sự im lặng của trẻ thành một cuộc đấu sức.

Một trong những rào cản lớn đối với việc trẻ chia sẻ là người lớn thường có xu hướng giải quyết vấn đề ngay lập tức. Trẻ vừa kể bị bạn bè xa lánh, cha mẹ đã khuyên phải mạnh mẽ. Trẻ nói sợ kiểm tra, người lớn lập tức yêu cầu học thêm. Trẻ buồn vì một lời nhận xét của bạn, cha mẹ cho rằng đó chỉ là “chuyện trẻ con”.

Những phản ứng này thường xuất phát từ mong muốn bảo vệ con, nhưng có thể khiến trẻ cảm thấy cảm xúc của mình bị xem nhẹ.

Một học sinh THCS chia sẻ: “Có lúc con kể chuyện với mẹ nhưng mẹ chưa nghe hết đã bảo con phải làm thế này, thế kia. Sau đó con không muốn kể nữa vì con biết cuối cùng mẹ vẫn bảo con phải giải quyết như mẹ nói”.

Theo chuyên gia, trong nhiều cuộc trò chuyện, trẻ cần được lắng nghe trước khi nhận lời khuyên. Người lớn có thể xác nhận cảm xúc của con bằng những câu đơn giản như “Bố hiểu chuyện đó khiến con buồn” hoặc “Nếu là con, có lẽ bố cũng sẽ khó chịu”.

Công nhận cảm xúc không đồng nghĩa với việc đồng ý với mọi hành vi của trẻ. Một đứa trẻ có thể được thừa nhận rằng mình đang tức giận, nhưng điều đó không có nghĩa hành vi đánh bạn hay xúc phạm người khác được chấp nhận. Ranh giới này rất quan trọng. Cha mẹ vừa có thể tôn trọng cảm xúc của con, vừa hướng dẫn trẻ chịu trách nhiệm với hành vi của mình.

Tạo cơ hội trò chuyện từ những việc nhỏ

Khi nghi ngờ con gặp vấn đề ở trường hoặc trên mạng, nhiều cha mẹ muốn biết tất cả chi tiết trong thời gian ngắn. Nhưng với trẻ, đặc biệt là những em đang ở tuổi vị thành niên, cảm giác bị kiểm soát có thể khiến các em đóng cửa giao tiếp.

Cô Nguyễn Tuyết Trinh, giáo viên tại một trường THCS tại Hà Nội, cho rằng trẻ thường dễ chia sẻ hơn với người lớn khi các em cảm thấy mình vẫn có quyền quyết định mức độ chia sẻ. “Có học sinh chỉ nói một phần câu chuyện trước, sau khi thấy giáo viên không phán xét thì các em mới kể thêm. Nếu ngay từ đầu người lớn hỏi dồn hoặc khẳng định ai đúng, ai sai, trẻ có thể dừng lại”, cô Trinh chia sẻ.

Vì vậy, cha mẹ cần phân biệt giữa hỏi để hiểu và hỏi để kiểm soát. Thay vì yêu cầu con kể toàn bộ sự việc, có thể bắt đầu từ những câu hỏi mở: “Điều gì khiến con khó chịu nhất?”, “Con muốn bố mẹ biết điều gì?”, “Con muốn bố mẹ giúp hay chỉ cần nghe con nói?”. Những câu hỏi như vậy giúp trẻ có quyền lựa chọn cách chia sẻ, đồng thời giúp cha mẹ hiểu nhu cầu thực sự của con.

Một cuộc trò chuyện về tổn thương tâm lý không nhất thiết phải diễn ra trong một “buổi nói chuyện nghiêm túc” được cha mẹ chuẩn bị trước. Trên thực tế, những khoảng thời gian đời thường như cùng ăn tối, đi bộ, trên đường đưa con đến trường hoặc trước khi đi ngủ có thể tạo ra không gian tự nhiên hơn để trẻ nói chuyện.

Điều quan trọng là cha mẹ duy trì giao tiếp ngay cả khi trẻ chưa có vấn đề. Nếu việc hỏi han chỉ xuất hiện khi con mắc lỗi hoặc có biểu hiện bất thường, trẻ dễ cảm thấy mỗi cuộc trò chuyện đều gắn với áp lực.

Anh Nguyễn Hoàng Nam, phụ huynh học sinh tại Hà Nội, chia sẻ rằng trước đây gia đình thường chỉ hỏi con về điểm số. Sau đó, anh cố gắng dành thời gian nói về những chuyện rất nhỏ ở trường, từ một tiết học thú vị đến một mâu thuẫn giữa các bạn.

“Có khi con kể một chuyện chẳng quan trọng gì, nhưng từ câu chuyện đó lại dẫn sang chuyện bạn bè, chuyện ở lớp. Tôi nhận ra nếu mình cứ đợi con có vấn đề mới hỏi thì rất khó để con quen với việc chia sẻ”, phụ huynh này chia sẻ.

Ở nhiều quốc gia, giáo dục cảm xúc và sức khỏe tinh thần ngày càng được đưa vào hoạt động trường học. Tại Anh, chương trình giáo dục dành cho học sinh phổ thông có nội dung về sức khỏe tinh thần, các mối quan hệ và cách tìm kiếm sự hỗ trợ khi gặp khó khăn. Tại nhiều trường học ở Mỹ, các chương trình học tập cảm xúc – xã hội (SEL) cũng được triển khai nhằm giúp học sinh nhận diện cảm xúc, xây dựng quan hệ và đưa ra quyết định phù hợp.

Cách tiếp cận này cho thấy việc chăm sóc sức khỏe tinh thần cho trẻ không nhất thiết chỉ bắt đầu khi xuất hiện một vấn đề nghiêm trọng. Khả năng nhận diện và diễn đạt cảm xúc có thể được hình thành như một kỹ năng trong quá trình giáo dục.