Lời nói vui tai, thú vị

Chúng ta thường hiểu chơi chữ là sử dụng phương thức diễn đạt đặc biệt, làm cho tồn tại hai lượng ngữ nghĩa khác nhau khi biểu đạt dưới cùng một hình thức ngôn ngữ, từ đó tạo nên sự thú vị trong lời nói, giao tiếp, ứng xử, góp phần làm phong phú, sâu sắc ngôn ngữ, văn phong tiếng Việt.

Một trong những hình thức chơi chữ khá phổ biến của người Việt là nói lái, đảo từ. Chỉ một từ ngữ ban đầu mang một ý nghĩa gốc, nhưng sau khi nói lái, đảo từ thì nó có thể chuyển sang ý nghĩa khác. Ví dụ, từ “bí mật” vốn có nghĩa gốc là điều cần giữ kín trong phạm vi rất hẹp, chỉ một số ít người biết, không nói ra hay để lộ cho người ngoài biết. Nhưng khi nói lái “bí mật” là “bật mí”, thì ý nghĩa của nó là gợi ý hoặc nói lộ ra điều bí mật. Chẳng hạn: “Điều bí mật bấy lâu nay em giữ kín trong lòng, nhưng hôm nay em không ngại ngần bật mí cho anh biết”.

Gần đây, trong ngôn ngữ giao tiếp thường ngày và ngôn ngữ giao tiếp trên mạng xã hội của giới trẻ, chúng ta thường bắt gặp những từ ngữ sau khi đảo vị trí đã mang ý nghĩa khá thú vị. Đó là các từ: “Chịu khó-khó chịu”; “cố quá-quá cố”; “chuyện lớn-lớn chuyện”.

Từ “chịu khó” nghĩa là chăm chỉ, hay lam hay làm, còn “khó chịu” là một trạng thái tâm lý không thoải mái đối với bản thân con người. Khi giới trẻ nói với nhau: “Chịu khó học tập, chịu khó làm ăn để tránh một tương lai khó chịu, số phận khó chịu” là một câu nhắn nhủ, nhắc nhở nhau dễ lọt tai vì nó thể hiện sự trẻ trung, vui vẻ mà vẫn mang thông điệp ý nghĩa.

Từ “cố quá” nghĩa là làm việc một cách quá sức, tự tạo áp lực không cần thiết đối với bản thân, còn “quá cố” là hình thức nói tránh, nói giảm của từ “chết”. Có bác sĩ tâm lý từng nói với một bệnh nhân trẻ phải vào viện điều trị vì hội chứng tham công tiếc việc, không biết nghỉ ngơi hợp lý: “Anh đừng lúc nào cũng làm việc với tinh thần cố quá mà có thể rơi vào tình trạng quá cố”. Đây là một lời khuyên hữu ích đối với một bộ phận người trẻ thời nay làm việc thiếu khoa học, đặt quá nhiều kỳ vọng vào bản thân.

Từ “chuyện lớn” thường được hiểu là chuyện quan trọng cần lưu tâm giữ gìn, phấn đấu làm tốt, còn “lớn chuyện” được hiểu là cố tình làm cho một chuyện bình thường trở nên phức tạp, nghiêm trọng. Vì vậy, khi bố mẹ (thầy cô) khuyên bảo, nhắn nhủ con cái (học trò): “Con muốn làm nên những chuyện lớn trong ngày mai, thì ngay từ hôm nay, con không được làm “lớn chuyện” từ những điều nhỏ nhặt”. Điều đó nghĩa là bố mẹ (thầy cô) giáo dục con cái (học trò) phải biết hướng đến, trân trọng những điều lớn lao, tích cực, chứ đừng để “cái tôi” cá nhân trỗi dậy thái quá khiến không làm chủ được bản thân, hay chỉ loanh quanh với những điều lông bông, nông nổi, làm chuyện “bé xé ra to” mà dễ tự đánh mất giá trị cá nhân hay vuột khỏi tầm tay thời cơ phấn đấu, rèn luyện.

Những cách nói lái, đảo từ của người trẻ trong những hoàn cảnh, tình huống giao tiếp nêu trên không làm suy giảm hiệu quả trò chuyện mà ở mức độ nào đó còn góp phần tăng sức biểu cảm trẻ trung, tươi mới. Cách nói này khá vui tai, thú vị mà vẫn chuyển tải được nội dung, thông điệp trong cuộc trò chuyện, góp phần làm sinh động văn phong giao tiếp của người trẻ thời nay.