Điểm số cao có tương xứng với năng lực thực tế?

Chênh lệch tỷ lệ giỏi, xuất sắc giữa các trường

Số liệu tốt nghiệp tại nhiều trường đại học trong năm 2025 và 2026 cho thấy sự khác biệt đáng kể về tỷ lệ sinh viên đạt loại giỏi, xuất sắc. Khoảng cách này đặt ra yêu cầu làm rõ chất lượng đánh giá, mức độ đáp ứng chuẩn đầu ra và giá trị thực chất của tấm bằng đại học.

Trong đợt tốt nghiệp tháng 8/2026, Đại học Kinh tế Quốc dân có 5.724 sinh viên được trao bằng, trong đó 51,2% đạt loại xuất sắc và 26,3% đạt loại giỏi. Tổng tỷ lệ hai nhóm lên tới 77,5%. Tại Học viện Tài chính, trong số 3.364 sinh viên đủ điều kiện tốt nghiệp cùng thời điểm, 28,41% đạt loại xuất sắc và 44,03% đạt loại giỏi, cộng gộp là 72,44%.

Trường Đại học Ngoại thương cũng ghi nhận tỷ lệ sinh viên tốt nghiệp loại giỏi, xuất sắc ở mức cao. Tháng 4/2025, trong khoảng 1.300 tân cử nhân được trao bằng, 32,4% đạt loại xuất sắc và 47% đạt loại giỏi. Năm 2026, tỷ lệ xuất sắc trong nhóm sinh viên tốt nghiệp sớm vào tháng 4 khoảng 30%; tại đợt trao bằng tháng 9, tỷ lệ này khoảng 25%.

Trong khi đó, tại Đại học Bách khoa Hà Nội, tỷ lệ sinh viên tốt nghiệp xuất sắc thấp hơn đáng kể. Năm 2025, trong khoảng 6.800 sinh viên tốt nghiệp qua hai đợt, gần 8,8% đạt loại xuất sắc và 25,8% đạt loại giỏi. Đến đợt tốt nghiệp tháng 5/2026, trong hơn 3.000 sinh viên được công nhận tốt nghiệp, khoảng 3% đạt loại xuất sắc và 16% đạt loại giỏi. Tháng 9/2026, tỷ lệ xuất sắc trong 3.425 sinh viên tốt nghiệp chỉ khoảng 1,5%.

Tại Trường Đại học Y Hà Nội, trong đợt tốt nghiệp tháng 8/2025, không có sinh viên đạt loại xuất sắc; tỷ lệ loại giỏi khoảng 4,3%. Đến tháng 8/2026, Trường tiếp tục không ghi nhận sinh viên tốt nghiệp loại xuất sắc. Trong tổng số 970 sinh viên tốt nghiệp, 10,6% đạt loại giỏi và 67,6% đạt loại khá.

Trường Đại học Y Dược, Đại học Quốc gia Hà Nội, trong số 407 sinh viên được công nhận tốt nghiệp tháng 8/2026, gần 4,7% đạt loại xuất sắc, 34,2% đạt loại giỏi và 56,5% đạt loại khá. Một ví dụ khác là Trường Quản trị và Kinh doanh thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội. Giai đoạn 2023 - 2025, trong tổng số 410 sinh viên tốt nghiệp, chỉ có 4 sinh viên đạt loại xuất sắc, chiếm 0,98%; 21,2% đạt loại giỏi, còn lại 77,8% đạt loại khá.

Không áp tỷ lệ cơ học, phải kiểm chứng năng lực

Tại Hội nghị Giáo dục đại học năm 2026, Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn bày tỏ trăn trở khi nhiều trường đại học, kể cả những cơ sở đào tạo lớn, có tỷ lệ sinh viên tốt nghiệp xuất sắc cao. “Nếu học dễ như thế, xuất sắc như vậy thì thực sự sinh viên có phải nỗ lực hay không”, Bộ trưởng đặt vấn đề.

Theo Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn, mở rộng quy mô đào tạo là kết quả đáng ghi nhận, nhưng điều quan trọng hơn là chất lượng có đáp ứng yêu cầu hay không. Nếu chuẩn đánh giá không đủ sức phân loại, tỷ lệ sinh viên đạt loại xuất sắc quá cao có thể làm giảm ý nghĩa của kết quả xếp loại tốt nghiệp.

Đại biểu Quốc hội Vương Quốc Thắng cho rằng, cùng với hoàn thiện thể chế giáo dục đại học, khâu tổ chức thực hiện có ý nghĩa quan trọng đối với việc nâng cao chất lượng thực chất. Tỷ lệ sinh viên tốt nghiệp loại giỏi, xuất sắc cao chưa đủ để khẳng định năng lực thực tế của người tốt nghiệp.

Theo Đại biểu, nếu cách đánh giá giữa các trường có sự khác biệt đáng kể, sinh viên được đào tạo nghiêm túc có thể đạt điểm thấp hơn, trong khi sinh viên ở nơi khác có điểm cao nhưng năng lực thực tế chưa chắc tương xứng. Điều này có nguy cơ tạo ra bất bình đẳng trong tuyển dụng, đồng thời làm giảm ý nghĩa của kết quả xếp loại tốt nghiệp. Ông đề nghị tăng cường kiểm tra, đánh giá kết quả học tập, kiểm soát quy mô tuyển sinh và đào tạo phù hợp với điều kiện bảo đảm chất lượng, tránh lãng phí nguồn lực xã hội.

Từ góc độ chuyên môn, PGS.TS Phạm Mạnh Hà cho rằng, công bằng trong đánh giá không có nghĩa là mọi trường phải có tỷ lệ sinh viên giỏi, xuất sắc như nhau. Điều quan trọng là tiêu chí đánh giá phải rõ ràng, phù hợp mục tiêu đào tạo và có thể giải trình. Theo ông Hà, các trường cần thường xuyên rà soát phân bố điểm giữa các lớp, học phần và khóa học để nhận diện những khác biệt cần kiểm tra. Tuy nhiên, không thể mặc nhiên coi tỷ lệ sinh viên giỏi, xuất sắc cao là dấu hiệu đánh giá dễ, hay tỷ lệ thấp đồng nghĩa với chất lượng đào tạo tốt. Kết quả cần được xem xét trong tương quan với chuẩn đầu ra và năng lực thực tế mà sinh viên đạt được.

Vì vậy, ông Hà đề xuất tăng cường đánh giá thông qua sản phẩm, dự án và “bài toán” do doanh nghiệp đặt ra; công khai tiêu chí chấm điểm gắn với chuẩn đầu ra. Doanh nghiệp có thể tham gia hội đồng đánh giá đồ án, thực tập để đối chiếu yêu cầu đào tạo với thực tiễn nghề nghiệp. Với bài tập nhóm, cần xác định rõ đóng góp của từng cá nhân, yêu cầu sinh viên trực tiếp trình bày và bảo vệ sản phẩm để kiểm chứng mức độ hiểu biết, nhất là khi các công cụ trí tuệ nhân tạo tạo sinh ngày càng phổ biến.