Mở rộng giới hạn của giấy dó

Năm 2022, khi họa sĩ Thu Trần tìm đến làng nghề Suối Cỏ (xã Liên Sơn, tỉnh Phú Thọ)-nơi duy nhất còn giữ nghề làm giấy dó của người Mường, làng nghề đã ở vào giai đoạn mong manh nhất. Cả xóm khi ấy chỉ còn 5 hộ bám nghề, các nghệ nhân đang nỗ lực duy trì 35 công đoạn thủ công để tạo nên giấy từ vỏ cây dướng lấy trong rừng, mỗi mẻ giấy mất từ 7 đến 10 ngày mới hoàn thành. Nhưng mỗi tờ giấy chỉ bán với giá khoảng 12.000-15.000 đồng, thu nhập bình quân của một hộ cũng chỉ quanh mức 3 triệu đồng mỗi tháng.

Trong bối cảnh ấy, cuộc gặp giữa Thu Trần và các nghệ nhân mở ra một hướng đi khác. Chị cần một chất liệu mang bản sắc Mường cho các tác phẩm sắp đặt đương đại, còn làng nghề lại cần thêm cơ hội để tiếp tục tồn tại. Qua quá trình làm việc, chị nhận thấy giấy dó truyền thống tuy bền, đẹp và mộc mạc nhưng chưa đáp ứng được những yêu cầu về kích thước, độ dày hay bề mặt của các tác phẩm quy mô lớn. Thay vì thay thế chất liệu cũ, chị lựa chọn cùng các nghệ nhân mở rộng giới hạn của nó.

Từ những lần thử nghiệm liên tiếp, dòng giấy dứa ra đời với sự kết hợp giữa sợi dó, sợi dướng và sợi dứa theo nhiều tỷ lệ khác nhau. Chỉ một thay đổi nhỏ về tỷ lệ nguyên liệu hay cách xử lý xơ sợi cũng tạo nên màu sắc, cấu trúc và bề mặt mới, khiến gần như không có hai tờ giấy nào giống hệt nhau.

Không chỉ cùng nghiên cứu vật liệu, Thu Trần còn đặt ra những yêu cầu riêng về kích thước, độ dày và bề mặt phù hợp với từng tác phẩm. Vì thế, những tờ giấy không còn đơn thuần là nền để sáng tác mà trở thành một phần của chính tác phẩm nghệ thuật. Chị chia sẻ: "Giá trị của “giấy dứa” không chỉ nằm ở việc tạo ra một vật liệu mới, mà ở chỗ bản thân mỗi tờ giấy đã có đời sống riêng trước khi người nghệ sĩ bắt đầu sáng tác".

Cùng với quá trình thử nghiệm vật liệu, những người làm nghề cũng dần thay đổi. Các nghệ nhân không chỉ thử nguyên liệu mới, điều chỉnh khuôn giấy hay cách xử lý xơ sợi mà còn chuyển từ lối sản xuất theo khuôn mẫu cố định sang sẵn sàng đáp ứng những yêu cầu sáng tạo riêng của từng tác phẩm. Theo họa sĩ Thu Trần, chính sự cởi mở ấy là điều kiện để nghề truyền thống có thể tiếp tục phát triển trong bối cảnh mới. Chị nhấn mạnh: "Nghề thủ công chỉ có thể tiếp tục sống khi vẫn giữ được giá trị cốt lõi nhưng luôn sẵn sàng học hỏi và thích nghi với đời sống đương đại".

Hiện nay, giấy dứa cùng nhiều dòng giấy được phát triển tại Suối Cỏ đã theo Thu Trần và những người bạn đến nhiều dự án, triển lãm nghệ thuật. Chị cũng giới thiệu hệ sinh thái vật liệu này tới nhiều nghệ sĩ khác, mở rộng ứng dụng sang hội họa, nghệ thuật sắp đặt, nội thất và thời trang. Qua đó, chất liệu truyền thống cho thấy hoàn toàn có thể bước vào đời sống đương đại khi được khai mở bằng tư duy sáng tạo.

Câu chuyện ở Suối Cỏ cũng gợi ra một cách tiếp cận mới với làng nghề, nơi nghệ sĩ không chỉ là người sử dụng sản phẩm mà có thể trở thành đối tác sáng tạo. Một bên mang đến ý tưởng và nhu cầu mới, một bên gìn giữ tri thức tích lũy qua nhiều thế hệ. Khi cùng thử nghiệm, họ có thể tạo ra những dòng vật liệu mới từ chính nguyên liệu bản địa.