Nghệ sĩ Việt đang mất quyền kiểm soát tác phẩm trong kỷ nguyên AI?

Những giọng hát “không phải của nghệ sĩ” xuất hiện khắp nơi

Thời gian gần đây, ngày càng nhiều nghệ sĩ Việt Nam công khai bày tỏ sự lo ngại trước sự xuất hiện dày đặc của các sản phẩm âm nhạc được tạo ra bằng AI trên mạng xã hội cũng như tại các sự kiện văn hóa, giải trí.

Mới đây, ca sĩ VSTRA lên tiếng sau khi một phiên bản remix ca khúc "Hôn vào đây đi" kết hợp với phần nhạc được tạo bằng AI được sử dụng trong chương trình K-Pulse Hanoi 2026. Theo nữ ca sĩ, điều đáng quan ngại không chỉ là việc một tác phẩm cụ thể được sử dụng khi chưa có sự trao đổi, xin phép đầy đủ, mà còn là nguy cơ các sản phẩm âm nhạc do AI tạo ra đang được khai thác ngày càng phổ biến trong khi các quy định pháp lý vẫn chưa theo kịp thực tiễn.

Ngay sau đêm diễn, ban tổ chức K-Pulse Hanoi 2026 đã phải công khai xin lỗi, thừa nhận thiếu sót trong quá trình xác minh nguồn gốc đoạn nhạc và chưa liên hệ với nghệ sĩ trước khi sử dụng.

Không chỉ VSTRA, nhiều nghệ sĩ khác cũng đồng loạt lên tiếng về hiện tượng tương tự. Cách đây vài ngày, ca sĩ Ngô Lan Hương phát hiện ca khúc "Có công mài sắc" của mình đang viral trên mạng xã hội - nhưng không phải qua bản gốc, mà qua một phiên bản dùng giọng hát AI, thậm chí hát sai lời. "Mọi người đừng nghe nhạc AI nữa. Tôi thực sự cảm ơn vì mọi người đã yêu mến, lan tỏa ca khúc. Tuy nhiên, việc sử dụng vocal AI, thậm chí hát sai lời thì không được đâu," nữ ca sĩ nói. Phiên bản AI sau đó bị gỡ khỏi hầu hết nền tảng.

Nhạc AI xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ: Xử lý thế nào?

Trao đổi với phóng viên, TS. Luật sư Đặng Văn Cường - Trưởng Văn phòng Luật sư Chính Pháp, Đoàn Luật sư TP. Hà Nội cho biết, nhìn vào vụ việc của ca sĩ VSTRA hay trường hợp của ca sĩ Ngô Lan Hương, đây là những hành vi có thể bị xử lý theo pháp luật hiện hành, và mức độ nặng nhẹ phụ thuộc vào thiệt hại thực tế.

"Theo quy định của pháp luật Việt Nam hiện hành, tác phẩm âm nhạc, bản ghi âm, ghi hình và phần thể hiện của người biểu diễn đều là các đối tượng được pháp luật bảo hộ. Việc sử dụng tác phẩm, bản ghi hoặc phần trình diễn của nghệ sĩ mà không được sự đồng ý của chủ sở hữu quyền tác giả, quyền liên quan có thể bị xem là hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ", Luật sư Đặng Văn Cường cho hay.

Đối với trường hợp sử dụng AI để mô phỏng giọng hát của một ca sĩ cụ thể hậu quả pháp lý còn nghiêm trọng hơn, nếu việc mô phỏng này khai thác, sao chép hoặc tạo ra sự nhầm lẫn rằng đó là giọng hát thật của nghệ sĩ, làm ảnh hưởng đến uy tín, danh dự, hình ảnh, quyền khai thác thương mại hoặc các lợi ích hợp pháp khác của nghệ sĩ.

Trong trường hợp này, theo Luật sư Đặng Văn Cường, tùy thuộc vào tính chất, mức độ hành vi và hậu quả xảy ra, người vi phạm có thể phải chịu trách nhiệm dân sự, hành chính, thậm chí trong một số trường hợp nghiêm trọng còn có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự nếu đủ yếu tố cấu thành tội phạm theo quy định của pháp luật.

Theo Điều 225 Bộ luật Hình sự: hành vi sao chép, sử dụng trái phép tác phẩm với mục đích thương mại, thu lợi bất chính từ 50 triệu đồng trở lên, hoặc gây thiệt hại cho chủ sở hữu quyền từ 100 triệu đồng trở lên sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Đây không còn là câu chuyện dân sự thông thường nữa.

Nghị định 341/2025/NĐ-CP - văn bản mới nhất hướng dẫn thi hành Luật Sở hữu trí tuệ - liệt kê 35 hành vi xâm phạm quyền tác giả và quyền liên quan bị xử phạt. Trong số đó, nhiều hành vi liên quan đến việc sử dụng AI hiện nay: sao chép tác phẩm, phân phối và truyền đạt đến công chúng khi chưa được cấp phép, xâm phạm quyền bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm, sao chép cuộc biểu diễn, hay vi phạm quy định về biện pháp công nghệ bảo vệ quyền tác giả. Mức phạt tối đa lên tới 250 triệu đồng với cá nhân và 500 triệu đồng với tổ chức.

Ngoài ra, người bị xâm phạm hoàn toàn có thể yêu cầu chấm dứt hành vi vi phạm, buộc xin lỗi công khai, đòi bồi thường thiệt hại và yêu cầu các nền tảng số gỡ bỏ hoặc hạn chế tiếp cận nội dung vi phạm.

Pháp luật đã đủ sức bảo vệ nghệ sĩ trước làn sóng AI?

Luật sư Đặng Văn Cường cho biết, pháp luật Việt Nam hiện nay đã có tương đối đầy đủ các quy phạm pháp luật để bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, kể cả là bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ trên không gian số. Đây là những cơ sở pháp lý quan trọng để bảo vệ quyền tác giả, quyền liên quan và quyền của người biểu diễn trước các hành vi xâm phạm phát sinh từ công nghệ AI.

Tuy nhiên, ông Cường cũng thừa nhận, thực tiễn đang đặt ra những tình huống mà pháp luật chưa dự liệu hết.

Việc AI học từ hàng triệu dữ liệu âm thanh, hình ảnh, giọng nói của nghệ sĩ để tạo ra một sản phẩm mới đặt ra câu hỏi về việc sử dụng dữ liệu đầu vào có cần xin phép hay không; việc xác định chủ thể chịu trách nhiệm khi nội dung được tạo ra bởi AI cũng gặp nhiều khó khăn.

Ngoài ra, giọng nói hiện nay chưa được quy định như một đối tượng quyền sở hữu trí tuệ độc lập, trong khi trên thực tế giọng hát của nghệ sĩ lại có giá trị thương mại rất lớn. Vì vậy, mặc dù hệ thống pháp luật hiện hành vẫn có thể xử lý nhiều hành vi vi phạm thông qua các quy định về quyền nhân thân, quyền hình ảnh, quyền liên quan và bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng, nhưng về lâu dài cần tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện pháp luật để bắt kịp tốc độ phát triển của công nghệ AI.

Thiết lập hàng rào bảo vệ nghệ sĩ trong thời đại AI

Theo Luật sư Đặng Văn Cường, để hạn chế các tranh chấp liên quan đến AI trong lĩnh vực âm nhạc và giải trí, cần có sự phối hợp đồng bộ từ nhiều chủ thể.

Với nghệ sĩ, ông khuyến nghị không nên chờ đến khi bị vi phạm mới xử lý. Cần chủ động đăng ký bảo hộ tác phẩm, theo dõi môi trường số thường xuyên và ứng dụng các công nghệ đánh dấu bản quyền số để có bằng chứng khi cần. Đây là lớp phòng thủ đầu tiên mà nghệ sĩ hoàn toàn có thể chủ động xây dựng.

Đối với các đơn vị tổ chức sự kiện, nhà sản xuất nội dung và doanh nghiệp công nghệ, cần nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật, thực hiện đầy đủ việc xin phép, thỏa thuận và thanh toán quyền tác giả, quyền liên quan trước khi sử dụng các sản phẩm có yếu tố AI. Không nên vì mục tiêu thương mại mà bỏ qua các nghĩa vụ pháp lý đối với chủ thể quyền.

Với các nền tảng số cần tăng cường cơ chế kiểm duyệt, cảnh báo và gỡ bỏ các nội dung vi phạm bản quyền hoặc giả mạo danh tính nghệ sĩ bằng AI. Đồng thời cần xây dựng quy trình tiếp nhận và xử lý khiếu nại nhanh chóng, hiệu quả hơn.

Với cơ quan quản lý nhà nước, Luật sư Đặng Văn Cường đề xuất cần sớm nghiên cứu xây dựng quy định chuyên biệt về AI trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ đặc biệt là ba vấn đề cốt lõi mà thực tiễn đang đặt ra: quy chế pháp lý cho giọng nói, trách nhiệm của doanh nghiệp khai thác dữ liệu huấn luyện AI, và nghĩa vụ của nền tảng phát tán nội dung AI. Song song đó, cần tăng cường thanh tra, kiểm tra và xử lý nghiêm các hành vi lợi dụng công nghệ để xâm phạm quyền lợi hợp pháp.