Tinh gọn hệ thống giáo dục nghề nghiệp: Hai cách làm, một mục tiêu

Tuy nhiên, cách làm giữa các tỉnh khác nhau, nơi gộp nhanh để giảm đầu mối, nơi tái cấu trúc toàn diện, gắn với định hướng phát triển lâu dài. Thanh Hóa và Bắc Ninh là hai ví dụ tiêu biểu, cho thấy hướng tiếp cận đa dạng trong sắp xếp hệ thống giáo dục nghề nghiệp.

Đồng bộ từ quản lý đến mạng lưới cơ sở

Tại Thanh Hóa, từ giữa năm 2025, bước đi mang tính nền tảng đã được triển khai khi toàn bộ ba trường trung cấp nghề và 23 trung tâm GDNN - GDTX được chuyển giao từ cấp huyện về trực thuộc sở GD&ĐT quản lý. Việc thống nhất đầu mối quản lý không chỉ nhằm tinh gọn bộ máy, mà còn tạo ra trục quản lý thống nhất, khắc phục tình trạng phân tán trước đây khi mỗi địa phương vận hành theo cách riêng. Đồng thời, việc chuyển giao giúp người học tiếp cận dịch vụ đào tạo nghề thuận lợi hơn và đồng bộ với các chính sách phát triển nguồn nhân lực của tỉnh.

Ông Lê Hữu Hải - Giám đốc Trung tâm GDNN - GDTX Triệu Sơn (Thanh Hóa), chia sẻ: “Sau khi chuyển về trực thuộc sở GD&ĐT quản lý, chúng tôi nhận được sự quan tâm đồng bộ hơn về nhiều mặt. Việc phân bổ biên chế, điều động, luân chuyển giáo viên do sở thực hiện nên tạo sự tương đồng với các trường THPT.

Nhờ đó, giáo viên tại trung tâm có thể tham gia giảng dạy ở trường THPT và ngược lại, góp phần tăng cường đội ngũ. Bên cạnh đó, nguồn lực đầu tư cơ sở vật chất được kỳ vọng sẽ quan tâm hơn, do sở có điều kiện phân bổ tập trung, thay vì phân tán như cấp huyện trước đây. Sau khi chuyển đổi mô hình quản lý, chúng tôi được định hướng rõ ràng, việc phối hợp giữa các đơn vị vì thế trở nên thuận lợi, hiệu quả hơn”.

Cùng với việc thống nhất quản lý, Sở GD&ĐT Thanh Hóa đã xây dựng các đề án tổng thể bao trùm toàn bộ hệ thống giáo dục công lập, trong đó giáo dục nghề nghiệp được chú trọng với giải pháp sắp xếp lại các trung tâm GDNN - GDTX, trường trung cấp, cao đẳng theo hướng tinh gọn, hiệu quả, kết hợp với các phương án tự chủ chi thường xuyên, phân hiệu theo khu vực, tạo thuận lợi cho người học và nâng cao chất lượng đào tạo.

Theo phương án đề xuất, 23 trung tâm GDNN - GDTX và một trung tâm GDTX - kỹ thuật tổng hợp sẽ được chuyển đổi thành 14 trường trung học nghề, trong đó các đơn vị nhỏ, phân tán được sáp nhập theo khu vực liên xã, liên huyện; những trung tâm quy mô lớn sẽ chuyển đổi thành trường trung học nghề độc lập. Một số trường trung cấp nghề như Thạch Thành, Nga Sơn, Bỉm Sơn được chuyển thành các trường trung học nghề.

Các trung tâm GDNN - GDTX Mường Lát, Quan Sơn, Quan Hóa; Sầm Sơn, Quảng Xương; Ngọc Lặc, Lang Chánh; Như Thanh, Như Xuân cũng được sáp nhập thành các trường trung học nghề để đảm bảo hiệu quả đào tạo theo khu vực.

Bốn trung tâm lớn như Cẩm Thủy, Bá Thước, Triệu Sơn, Hoằng Hóa được chuyển đổi thành trường trung học nghề độc lập, đảm bảo năng lực phục vụ nhu cầu học nghề đông đảo và liên kết thị trường lao động... Điều này cho thấy, Thanh Hóa hướng tới một hệ thống giáo dục nghề nghiệp đồng bộ, quy mô đủ lớn và ngành nghề rõ ràng, thay vì chỉ giảm số lượng đầu mối.

Giảm đầu mối, tái cấu trúc theo cụm ngành

Việc sắp xếp tại Thanh Hóa không chỉ dừng ở cấp trung tâm hay trung cấp mà được triển khai đồng bộ ở các bậc học. Ở bậc đại học, Trường Đại học Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thanh Hóa được đề xuất sáp nhập vào Trường Đại học Hồng Đức, hình thành một cơ sở đào tạo đa lĩnh vực. Việc này giảm đầu mối từ hai xuống một, đồng thời tập trung nguồn lực để nâng cao chất lượng, sức hút với người học và hợp tác quốc tế.

Ở khối cao đẳng, Trường Cao đẳng Công nghiệp Thanh Hóa được sáp nhập với Trường Cao đẳng nghề Nghi Sơn, tiếp nhận thêm một số trường trung cấp để hình thành phân hiệu phía Bắc tại Bỉm Sơn. Trong khi đó, các trường có tính đặc thù như Cao đẳng Y tế, Cao đẳng Nông nghiệp được giữ nguyên nhằm phát huy thế mạnh chuyên ngành.

Với hệ trung cấp, tỉnh Thanh Hóa linh hoạt trong việc giữ nguyên các đơn vị có khả năng tự chủ, chuyển đổi một số trường thành trường trung học nghề hoặc sáp nhập vào các cơ sở lớn hơn. Một số trường như trung cấp nghề Thạch Thành, Nga Sơn, Bỉm Sơn được chuyển đổi thành trường trung học nghề; số khác được tích hợp vào hệ thống cao đẳng để tận dụng nguồn lực.

Sau khi sắp xếp, tổng số cơ sở giáo dục trên địa bàn giảm từ 38 xuống còn 24, tức giảm 14 đầu mối. Tuy nhiên, theo các nhà quản lý, điều quan trọng không nằm ở con số giảm, mà ở việc hình thành lại cấu trúc hệ thống. Trước đây, nhiều đơn vị nhỏ lẻ, ngành nghề chồng chéo, khó thu hút người học. Sau sắp xếp, quy mô lớn hơn, ngành nghề rõ ràng hơn, việc tuyển sinh thuận lợi hơn và định hướng phát triển lâu dài cũng rõ ràng hơn.

Hướng đi của Thanh Hóa cho thấy sắp xếp không chỉ để tinh gọn, mà còn để tái cấu trúc theo cụm ngành và khu vực, kết hợp giữa gom đầu mối quản lý và tổ chức lại theo quy mô ngành nghề, giúp hệ thống giáo dục nghề nghiệp vận hành đồng bộ, giảm phân tán nguồn lực.

Dù quá trình triển khai còn những khó khăn về nhân sự, cơ sở vật chất hay tâm lý đội ngũ, nhưng với lộ trình rõ ràng và cách tiếp cận có chọn lọc, Thanh Hóa đang từng bước xây dựng một hệ thống giáo dục nghề nghiệp tinh gọn, hiệu quả và phù hợp với nhu cầu phát triển nguồn nhân lực trong giai đoạn mới.

Gộp đa ngành để giảm nhanh đầu mối

Trong khi đó, Bắc Ninh lựa chọn một hướng tiếp cận khác. Theo phương án của tỉnh, Trường Cao đẳng Bắc Ninh được thành lập trên cơ sở hợp nhất năm cơ sở đào tạo gồm: Trường Cao đẳng Bắc Giang, Trường Cao đẳng Sư phạm Bắc Ninh, Cao đẳng Y tế Bắc Ninh, Trung cấp Văn hóa - Nghệ thuật và Du lịch Bắc Ninh, Trung cấp Văn hóa - Thể thao và Du lịch Bắc Ninh.

Điểm đáng chú ý, sau sáp nhập, các đơn vị thành viên giữ nguyên trạng, từ cơ sở vật chất, đội ngũ, chương trình đào tạo, đến hồ sơ và sinh viên. Trường mới hoạt động như một cơ sở giáo dục nghề nghiệp đa ngành, đào tạo từ sơ cấp đến cao đẳng, đồng thời là nơi bồi dưỡng nhân lực các lĩnh vực y dược, sư phạm, văn hóa, nghệ thuật, thể thao và du lịch.

Tỉnh cũng tổ chức lại Trường Cao đẳng Công nghiệp Bắc Ninh, tiếp nhận Trường Trung cấp nghề Kinh tế - Kỹ thuật và Thủ công mỹ nghệ truyền thống Thuận Thành. Cơ sở này hoạt động theo cơ chế tự chủ, có tư cách pháp nhân, con dấu và tài khoản riêng, đào tạo 10 ngành cao đẳng, 10 ngành trung cấp và 21 ngành sơ cấp. Dự kiến giai đoạn 2026 - 2030, quy mô tuyển sinh khoảng 11.099 học sinh, sinh viên.

Ngoài ra, Trường Cao đẳng Công nghệ Việt - Hàn Bắc Giang được tổ chức lại trên cơ sở tiếp nhận Trường Cao đẳng Miền núi Bắc Giang, quy mô tuyển sinh giai đoạn 2026 - 2030 khoảng 7.610 học sinh, sinh viên.

Ông Vũ Mạnh Hùng - Giám đốc Sở Nội vụ Bắc Ninh, cho biết hiện trên địa bàn tồn tại trùng lặp ngành nghề đào tạo như y dược, giáo dục mầm non, văn hóa, du lịch, trong khi quy mô từng trường còn nhỏ, chưa khai thác hết cơ sở vật chất và nhân lực. Việc duy trì nhiều cơ sở có chức năng tương đồng dẫn đến phân tán nguồn lực, chi phí quản lý cao. Việc hợp nhất các trường để hình thành Trường Cao đẳng Bắc Ninh là cần thiết và phù hợp thực tiễn.

Cách làm của Bắc Ninh, ưu điểm là giảm nhanh đầu mối, tận dụng cơ sở vật chất và đội ngũ hiện có, đồng thời hình thành các trường đa ngành quy mô lớn. Tuy nhiên, thách thức là quản trị đa ngành, khi một cơ sở phải vận hành nhiều lĩnh vực đào tạo khác nhau, dễ phát sinh chồng chéo về chương trình, nhân sự và cơ sở vật chất.

Có thể thấy, bài toán sắp xếp hệ thống giáo dục nghề nghiệp không có công thức chung. Thanh Hóa thiên về tái cấu trúc đồng bộ theo cụm ngành, trong khi Bắc Ninh ưu tiên hợp nhất đa ngành để giảm nhanh đầu mối. Mỗi cách đều có ưu, nhược điểm riêng, nhưng đều hướng tới mục tiêu cuối cùng: Nâng cao chất lượng đào tạo, sử dụng hiệu quả nguồn lực và đáp ứng nhu cầu thị trường lao động.