Bền bỉ gieo làn điệu xoan vào trường học

NNND Nguyễn Thị Lịch sinh năm 1950 tại làng An Thái, xã Phượng Lâu, TP Việt Trì (nay là phường Vân Phú), tỉnh Phú Thọ, trong một gia đình có truyền thống hát xoan 5 đời, cha và ông nội đều là trùm phường xoan An Thái. Từ thuở nhỏ, bà đã theo cha đi hát và khắc ghi lời dặn phải giữ gìn bằng được làn điệu cổ truyền của quê hương.

Sống trong môi trường nông nghiệp, lại trải qua những năm tháng đất nước còn chiến tranh, nhưng lửa đam mê làn điệu hát xoan trong bà chưa bao giờ tắt. Ban ngày, bà vẫn làm ruộng, tối lại làm đào nương hát xoan. Năm 2006, với những hoạt động biểu diễn gìn giữ và phát huy nghệ thuật trình diễn hát xoan, bà Lịch cũng trở thành nữ trùm phường (phường xoan An Thái) duy nhất của tỉnh Phú Thọ. 

Năm 2011, khi hát xoan Phú Thọ được Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hợp quốc (UNESCO) công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp của nhân loại, tỉnh đã triển khai chương trình truyền dạy trong trường học nhằm đưa di sản thoát khỏi tình trạng báo động. Từ đó, hành trình của bà Lịch bước vào các lớp học bắt đầu, mang làn điệu xoan đến với học sinh, sinh viên từ bậc mầm non đến đại học trong tỉnh.

Bà Lịch kể, năm 2015, tất cả trường công lập trên địa bàn tỉnh Phú Thọ đều có tiết ngoại khóa học hát xoan. Những năm tháng miệt mài ấy để lại cho bà nhiều kỷ niệm khó quên. Có lúc bà vừa làm thầy, vừa làm bảo mẫu, phải dỗ dành những đứa trẻ tinh nghịch để chúng chịu tập hát. Có buổi trưa oi ả, một sinh viên Trường Đại học Hùng Vương tìm đến nhà xin được bà dạy hát xoan khiến bà xúc động khôn nguôi. Nhiều học trò của bà nay đã trưởng thành, có người đã trở thành Nghệ nhân Ưu tú, người trở thành giáo viên dạy âm nhạc trong các trường học, tiếp tục hành trình gìn giữ và lan tỏa di sản hát xoan của các bậc tiền nhân. Không chỉ gói gọn ở quê hương, trùm phường Nguyễn Thị Lịch còn mang hát xoan đến nhiều trường học ở các tỉnh, thành phố lân cận khác. 

Năm 2017, hát xoan chính thức được UNESCO công nhận thoát khỏi tình trạng cần bảo vệ khẩn cấp và trở thành Di sản văn hóa phi vật thể đại diện nhân loại; bà Lịch sau đó cũng được Nhà nước phong tặng danh hiệu NNND. 

NNND Nguyễn Thị Lịch chia sẻ: “Bí quyết để truyền dạy thành công là trước hết phải giúp học sinh hiểu được giá trị của di sản. Khi các em yêu thích thì việc tiếp thu sẽ dễ dàng hơn. Sự đồng hành của thầy, cô giáo cũng rất quan trọng, bởi chính họ sẽ tiếp tục lan tỏa, củng cố kiến thức và nuôi dưỡng tình yêu văn hóa dân gian trong học đường. Tôi luôn nhấn mạnh rằng cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa nghệ nhân và nhà trường thì mới mang lại hiệu quả bền lâu”.

Nhìn lại hành trình hơn một thập kỷ đưa hát xoan vào trường học, bà Lịch tự hào bởi những giá trị cốt lõi của di sản đã được lan tỏa rộng rãi và được thế hệ trẻ đón nhận, gìn giữ. Những hạt giống được gieo trồng từ lớp học nhỏ nay đã nảy mầm, minh chứng cho sức sống bền bỉ của di sản. Khi nghe tin ngành giáo dục có chủ trương mời nghệ nhân tham gia các hoạt động giáo dục, bà bày tỏ niềm vui và mong muốn những giá trị của di sản hát xoan sẽ được lan tỏa nhiều hơn nữa đến khắp mọi miền đất nước và khẳng định sẵn sàng đi truyền dạy ở bất cứ nơi đâu khi có lời mời.

Thực tế từ hành trình truyền dạy hát xoan của NNND Nguyễn Thị Lịch cho thấy, khi di sản được đưa vào trường học, giá trị văn hóa truyền thống không chỉ được gìn giữ mà còn lan tỏa mạnh mẽ trong thế hệ trẻ, góp phần hiện thực hóa mục tiêu giáo dục toàn diện mà ngành giáo dục đang hướng tới.