Quy hoạch đô thị trong kỷ nguyên mới

Quy hoạch nói chung và quy hoạch đô thị nói riêng đóng vai trò là bản kế hoạch hoạt động để đạt được các mục tiêu kinh tế - xã hội và cơ sở hạ tầng. Chúng chuyển đổi tầm nhìn vĩ mô quốc gia thành các hành động cụ thể, mang tính địa phương, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, phát triển bền vững và năng lực cạnh tranh.

Theo các chuyên gia kinh tế, đối với các nước đang phát triển, Quy hoạch tổng thể quốc gia là một trong 3 công cụ chiến lược quan trọng của chiến lược 3Qs (Quy hoạch, Quản trị, Quan hệ quốc tế) nhằm bảo đảm tính nhất quán trong chính sách và giúp nền kinh tế chuyển đổi sang mức thu nhập cao hơn và phát triển bền vững. Quy hoạch đóng vai trò như bản thiết kế dài hạn, định hướng tăng trưởng kinh tế, phát triển cơ sở hạ tầng và phân bổ nguồn lực nhằm nâng cao năng suất, thúc đẩy công nghiệp hóa và đặc biệt là tạo nhiều công ăn việc làm.

Tại Việt Nam, hệ thống hơn 900 đô thị đang đóng góp khoảng 70% Tổng sản phẩm quốc nội (GDP) cả nước và khẳng định vai trò là nguồn lực sản phẩm hạ tầng vật chất quan trọng do con người tạo ra để xây dựng nền tảng cơ bản nhất cho các hoạt động sản xuất và kinh doanh quốc gia. Hiện nay, các đô thị lớn được quy hoạch, nâng cấp nhằm tối ưu hóa vai trò đầu tàu kinh tế, hướng tới mục tiêu phát triển bền vững, trong đó một số đô thị lớn cũng đã xây dựng hệ thống thông tin địa lý (GIS) quy hoạch và cổng thông tin quy hoạch để người dân tra cứu, tăng tính minh bạch. Đặc biệt, Hà Nội đang xây dựng đồ án Quy hoạch tổng thể Thủ đô, định hướng phát triển dài hạn với tầm nhìn 100 năm.

Tuy nhiên, hiện nay quy hoạch ở nước ta vẫn còn một số bất cập và thách thức trong bối cảnh thay đổi trong và ngoài nước.

Thứ nhất, hệ thống pháp luật quy hoạch nói chung vẫn còn nhiều phân mảnh được xây dựng trên các “dự báo nguồn lực - phân bổ” tuyến tính truyền thống và thiếu dữ liệu thực tế, dẫn đến quy hoạch “treo”. Hơn nữa, một số địa phương với tư duy nhiệm kỳ và cục bộ địa phương dẫn đến điều chỉnh quy hoạch tùy tiện để thu hút dự án phục vụ cho các lợi ích ngắn hạn và lợi ích nhóm, gây tiêu cực, lãng phí và làm gia tăng khoảng cách giàu nghèo trên bình diện quốc gia.

Thứ hai, Việt Nam tăng trưởng nhanh, nhưng bộc lộ mặt trái như phân hóa vùng miền, đô thị hóa, tạo sức ép lên hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội và môi trường ở các thành phố lớn, cũng như ở các khu vực sinh thái nông, lâm nghiệp và vùng không gian biển. Ngoài ra, biến đổi khí hậu tác động nặng (hạn mặn Đồng bằng sông Cửu Long, nước biển dâng…) và cam kết quốc tế về giảm phát thải, phát triển bền vững cũng tác động mạnh lên công tác xây dựng quy hoạch.

Thứ ba, cuộc cải cách thể chế lớn về tổ chức bộ máy hành chính, tinh gọn từ 3 cấp chính quyền địa phương xuống 2 cấp và sắp xếp lại các đơn vị hành chính, giảm từ 63 xuống còn 34 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương, cũng như mô hình khu kinh tế tự do tại các địa phương, đòi hỏi cần sự đổi mới quy hoạch.

Thứ tư, chính sách “lấy người dân làm trung tâm” đòi hỏi Việt Nam cần đột phá là một quốc gia tiên phong trên thế giới trong việc sử dụng công nghệ quy hoạch cho các đô thị thông minh. Qua đó, duy trì tính phù hợp của các quy trình quy hoạch bằng cách cập nhật những tiến bộ công nghệ số và giải pháp trí tuệ nhân tạo (AI), kết hợp những đổi mới quản trị công nghệ và chiến lược quan hệ quốc tế.

Trong bối cảnh thế giới thay đổi nhanh chóng và ngày càng khó lường hiện nay, các nhà quy hoạch sẽ phải dựa nhiều hơn vào dữ liệu và công nghệ mới trong quá trình lập kế hoạch linh hoạt, theo kịch bản, thay cho dự báo tuyến tính để nhanh chóng ứng phó với những thay đổi, cũng như xác định các lựa chọn tối ưu về đất đai và cơ sở hạ tầng. Các nỗ lực như vậy cần có ba giải pháp sử dụng công nghệ số và AI để có thể tăng cường chất lượng quản trị quy hoạch.

Trước hết, ứng dụng công nghệ: Đẩy mạnh tích hợp công nghệ vào quy hoạch đô thị với việc áp dụng tin học hóa và hệ thống thông tin địa lý (GIS) với dữ liệu sẵn có để mô phỏng 3D và phân tích tầm nhìn. Sử dụng AI để phát triển một cơ sở dữ liệu, mô hình hóa thông tin quy hoạch, qua đó không chỉ hỗ trợ các nhà hoạch định trong việc sàng lọc thông tin liên quan từ khối lượng dữ liệu lớn, mà còn cho phép tìm kiếm thông tin lập kế hoạch hiệu quả hơn. Áp dụng công nghệ Tự động hóa quy trình robot (RPA) và công nghệ Xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP) trong công tác quy hoạch, qua đó giúp tối ưu hóa nguồn lực hơn. Nhờ vậy, các nhiệm vụ thường xuyên được xử lý tự động hóa. Ví dụ, chatbot có thể phản hồi thông minh cho các câu hỏi của công chúng; việc phân loại và phân tích văn bản của các tập dữ liệu lớn như các quyết định lập kế hoạch và dữ liệu phản hồi của công chúng.

Về lâu dài, các nhà hoạch định sẽ sử dụng trợ lý thông minh để nghiên cứu nhiều kịch bản và quỹ đạo quy hoạch, cũng như đánh giá các lựa chọn lập kế hoạch nhằm dành nhiều thời gian hơn cho các phân tích chuyên sâu và tương tác với cộng đồng.

Tiếp theo, mô hình “Ngũ hành lực”: Cần áp dụng khung quản trị tác động có chủ đích trong quy hoạch, bao gồm 4 chức năng cốt lõi: Kế hoạch, tổ chức, chỉ đạo và kiểm tra. Quy trình này sử dụng tối ưu nguồn lực 5 nhóm nguồn lực cơ bản bao gồm: Vốn tự nhiên, vốn tài chính, vốn con người, vốn xã hội và vốn sản phẩm. Việt Nam hiện có hệ thống pháp luật quy hoạch đầy đủ ở 3 tầng: Luật Quy hoạch (khung tổng thể chung), Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn (chuyên ngành không gian), và các luật đất đai, xây dựng, môi trường đã được sửa đổi đồng bộ… Về bản chất, những cải cách về nguồn lực xã hội này nhằm hướng tới quy hoạch tích hợp các nguồn lực “Tài nguyên (đất) - con người - sản phẩm (hạ tầng)” thay vì tách biệt như trước. Các nguồn lực này khi phối hợp đồng bộ sẽ tạo sự cộng hưởng, tăng tính khả thi của kịch bản quy hoạch trong việc tạo thêm nhiều dòng tiền thông qua xác định giá trị gia tăng của đất đai được quy hoạch, cũng như đóng góp mạnh mẽ cho nguồn lực tài chính đầu tư của Nhà nước vốn rất hạn chế ở một nước đang phát triển.

Chính vì vậy, bên cạnh điều tiết giá trị đất tăng thêm thông qua Luật Thuế sử dụng đất phi nông nghiệp 2010, thuế thu nhập cá nhân…, Nhà nước cần nghiên cứu áp dụng sắc thuế riêng biệt “Thuế giá trị đất đai” (LVT) cho giá trị tăng thêm của đất. Các giải pháp AI cũng được sử dụng rộng rãi trong việc theo dõi xu hướng và phát hiện bất thường để phát hiện các mẫu trong dữ liệu chuỗi thời gian lớn của giá đất liên quan trước và sau quy hoạch. Những công cụ này hỗ trợ các nhà quy hoạch đô thị trong việc xác định và dự đoán những thay đổi trong hành vi đầu cơ, trục lợi của con người và doanh nghiệp nhằm xây dựng chính sách công bằng hơn để hạn chế lợi ích nhóm, đầu cơ trục lợi trong công tác quy hoạch phát triển đô thị…

Việc sử dụng phân tích dữ liệu và xác định 5 nguồn lực dựa trên trí tuệ nhân tạo (AI) giúp chúng ta hiểu sâu sắc hơn về mô hình quy hoạch. Điều này đặc biệt quan trọng ở Việt Nam, nơi đất hẹp, người đông, cần có quy hoạch dựa trên dữ liệu để tối ưu hóa một cách hợp lý nguồn tài nguyên hạn chế. Trong dài hạn, điều này giúp chúng ta lập kế hoạch một cách chủ động và linh hoạt hơn để đáp ứng các nhu cầu luôn thay đổi.

Cuối cùng, xây dựng cộng đồng quy hoạch mạnh mẽ hơn và hệ sinh thái đổi mới: Cần xây dựng một thế hệ các nhà quy hoạch và chuyên gia tiên phong trong công nghệ, những người sẽ tận dụng AI để xây dựng một hệ sinh thái quy hoạch đổi mới và dựa trên dữ liệu. Bên cạnh đó, cần thúc đẩy văn hóa đổi mới AI nhằm khuyến khích các lực lượng xã hội đón nhận sự thay đổi, khám phá những ý tưởng mới và tham gia vào quá trình áp dụng AI, phát triển các công ty AI trong nước, thúc đẩy quan hệ đối tác với các công ty công nghệ hàng đầu quốc tế. Hơn nữa, đầu tư vào nhận thức và năng lực hiểu biết của toàn dân về quy hoạch chung sẽ giúp chúng ta có nền tảng tốt để xây dựng một đất nước sẵn sàng cho tương lai tốt đẹp hơn với các đô thị thông minh, bền vững và mang đậm bản sắc Việt.