Hà Nội thực hiện phân loại rác tại nguồn: Vướng từ ý thức đến hạ tầng

Từ thói quen bỏ rác lẫn lộn của người dân, tình trạng đổ rác không đúng giờ, không đúng nơi quy định đến hệ thống thu gom, xử lý chưa đồng bộ đang khiến mục tiêu xây dựng đô thị xanh gặp nhiều trở ngại. Bài toán quản lý chất thải không còn chỉ là vấn đề vệ sinh môi trường mà đã trở thành thách thức lớn đối với phát triển đô thị bền vững.

Phân loại rác tại nguồn vẫn mang tính hình thức

Nhiều năm qua, Hà Nội đã triển khai không ít mô hình phân loại rác. Trước đây, 23 phường thuộc 5 quận cũ từng thí điểm phân loại rác thành 4 nhóm với mục tiêu nhân rộng trên toàn Thành phố vào năm 2026. Tuy nhiên, các mô hình này chưa tạo được chuyển biến bền vững khi việc phân loại chỉ diễn ra mạnh trong các đợt tuyên truyền, sau đó nhanh chóng quay lại tình trạng cũ.

Năm 2025, Hà Nội tiếp tục điều chỉnh quy định, phân loại rác thành 3 nhóm gồm: Chất thải có khả năng tái sử dụng, tái chế; chất thải thực phẩm; và chất thải rắn sinh hoạt khác. Theo quy định, người dân phải sử dụng bao bì riêng cho từng loại rác, tự trang bị túi chứa và buộc kín trước khi chuyển giao cho đơn vị thu gom. Tuy nhiên, nhiều người cho rằng quy định này làm tăng chi phí sinh hoạt, trong khi khâu thu gom sau đó vẫn chưa tách biệt rõ ràng.

Không chỉ thiếu đồng bộ trong phân loại, việc chấp hành quy định đổ rác đúng giờ, đúng nơi cũng còn nhiều bất cập. Trên thực tế, nhiều hộ dân vẫn đổ rác tùy tiện, khiến rác tồn đọng nhiều giờ trên vỉa hè, lòng đường, gây mất mỹ quan và tiềm ẩn nguy cơ ô nhiễm môi trường, đặc biệt trong thời tiết nắng nóng. Đơn vị thu gom cũng gặp khó với tình trạng đổ trộm chất thải rắn, vật liệu xây dựng tại các khu đất trống hoặc điểm tập kết tự phát. Các đối tượng thường hoạt động vào ban đêm, trong khi đơn vị vệ sinh môi trường không đủ chức năng và nhân lực để giám sát thường xuyên.

Ở khía cạnh tích cực, một số khu chung cư đang làm tốt hơn trong việc phân loại rác. Tại nhiều chung cư hiện đại, hệ thống thùng rác được bố trí khoa học, ban quản lý thường xuyên nhắc nhở nên người dân đã dần hình thành thói quen bỏ rác đúng loại. Dù vậy, tại các khu nhà riêng lẻ hay tập thể cũ, phần lớn rác vẫn bị bỏ lẫn lộn.

Đáng nói, Nghị định 45/2022/NĐ-CP quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường có hiệu lực từ ngày 1/1/2025 sẽ phạt tiền đến 1.000.000 đồng đối với hành vi hộ gia đình, cá nhân không phân loại chất thải rắn sinh hoạt theo quy định, nhưng đến nay các trường hợp nào bị xử phạt thực tế vẫn hạn chế, chưa đủ tác động ý thức xã hội.

Hướng tới mô hình quản lý rác thải xanh và tuần hoàn

Theo thống kê của Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội, lượng chất thải rắn sinh hoạt phát sinh và được thu gom, vận chuyển trên địa bàn Thành phố hiện khoảng 7.600 - 8.000 tấn/ngày. Đặc điểm của loại chất thải này là khối lượng rất lớn, phát sinh liên tục, phân tán theo không gian và thành phần đa dạng, gây áp lực ngày càng gia tăng đối với hạ tầng thu gom, vận chuyển và xử lý.

Trước áp lực lớn về quản lý chất thải rắn sinh hoạt và duy trì vệ sinh môi trường do tốc độ đô thị hóa nhanh, quy mô dân số lớn, nhu cầu phát triển cao, mới đây, UBND TP Hà Nội đã ban hành Kế hoạch phát động phong trào toàn dân tham gia bảo vệ môi trường; giảm thiểu phát sinh, phân loại, thu gom, xử lý rác thải vì Thủ đô sáng - xanh - sạch - đẹp. Trong đó, mục tiêu cụ thể đến năm 2030, 100% chất thải rắn sinh hoạt được thu gom, xử lý theo quy định; 100% các phường, xã tổ chức phân loại rác thải sinh hoạt tại hộ gia đình, cá nhân; bố trí đủ các điểm tập kết và thu gom rác thải đáp ứng yêu cầu kỹ thuật về bảo vệ môi trường; chấm dứt tình trạng đổ, đốt rác thải không đúng quy định tại cộng đồng; 100% khu dân cư, tổ dân phố có bổ sung nội dung về bảo vệ môi trường vào hương ước, quy ước; xây dựng, duy trì và nhân rộng mô hình tự quản về môi trường.

Hiện nay, Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội đang tiếp tục rà soát, đánh giá thực trạng và xây dựng các đề xuất phương án quy hoạch quản lý chất thải, trong đó đặt ra một số giải pháp trọng tâm: Xác định phân loại rác tại nguồn là giải pháp nền tảng, có ý nghĩa quyết định đối với việc nâng cao hiệu quả thu gom, vận chuyển và xử lý, đồng thời tạo điều kiện thúc đẩy tái chế và phát triển kinh tế tuần hoàn.

Việc triển khai phân loại được thực hiện theo lộ trình phù hợp với điều kiện hạ tầng kỹ thuật, năng lực quản lý, bảo đảm tính khả thi và hiệu quả trong thực tiễn. Trên cơ sở phân loại, thành phố định hướng tăng cường thu hồi, tái sử dụng và tái chế chất thải, từng bước hình thành các mô hình xử lý theo hướng kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, giảm dần phụ thuộc vào chôn lấp, nâng cao giá trị tài nguyên của chất thải và hạn chế phát sinh ô nhiễm thứ cấp.