Đối thoại với niềm tin, tương lai, hy vọng

Bài ca mùa xuân 1961

TỐ HỮU

Tôi viết bài thơ xuân
Nghìn chín trăm sáu mốt
Cành táo đầu hè rung rinh quả ngọt
Nắng soi sương giọt long lanh...
Rét nhiều nên ấm nắng hanh
Đắng cay lắm mới ngọt lành đó chăng?
Giã từ năm cũ bâng khuâng
Đã nghe xuân mới lâng lâng lạ thường!       

Chào xuân đẹp! Có gì vui đấy
Hỡi em yêu? Mà má em đỏ dậy
Như buổi đầu hò hẹn, say mê
Anh nắm tay em, sôi nổi, vụng về
Mà nói vậy: “Trái tim anh đó
Rất chân thật, chia ba phần tươi đỏ:
Anh dành riêng cho Đảng phần nhiều
Phần cho thơ, và phần để em yêu...”
Em xấu hổ: “Thế cũng nhiều anh nhỉ!”
Rồi hai đứa hôn nhau, hai người đồng chí
Dắt nhau đi, cho đến sáng mai nay
Anh đón em về, xuân cũng đến trong tay!         
Ô tiếng hót vui say con chim chiền chiện
Trên đồng lúa chiêm xuân chao mình bay liệng
Xuân ơi xuân, vui tới mông mênh
Biển vui dâng sóng trắng đầu ghềnh
Thơ đã hát, mát trong lời chúc:
“Đường lên hạnh phúc rộng thênh thênh”.
Tam Đảo, Ba Vì vui núi xuân xanh...
Chào 61! Đỉnh cao muôn trượng
Ta đứng đây, mắt nhìn bốn hướng
Trông lại nghìn xưa, trông tới mai sau
Trông Bắc trông Nam, trông cả địa cầu!          

“Trải qua một cuộc bể dâu”
Câu thơ còn đọng nỗi đau nhân tình
Nổi chìm kiếp sống lênh đênh
Tố Như ơi, lệ chảy quanh thân Kiều!
Nghe hồn Nguyễn Trãi phiêu diêu
Tiếng gươm khua, tiếng thơ kêu xé lòng...
Ôi tiếng của cha ông thuở trước
Xin hát mừng non nước hôm nay:
Một vùng trời đất trong tay
Dẫu chưa toàn vẹn, đã bay cờ hồng!
Việt Nam, dân tộc anh hùng
Tay không mà đã thành công nên Người!
Có gì đẹp trên đời hơn thế
Người yêu người, sống để yêu nhau
Đảng cho ta trái tim giàu
Thẳng lưng mà bước, ngẩng đầu mà bay!

Đời vui đó, hôm nay mở cửa
Như dãy hàng bách hóa của ta

Hỡi những người yêu, hãy ghé mua hoa
Và đến đó, sắm ít quà lễ cưới:
Lụa Nam Định đẹp tươi mát rượi
Lược Hàng Đào chải mái tóc xanh!
Ta còn nghèo, phố chật nhà gianh
Nhưng cũng đủ vài tranh treo Tết.
Đời vui đó, tiếng ca Đoàn kết
Ta nắm tay nhau xây lại đời ta
Ruộng lúa, đồng khoai, nương sắn, vườn cà
Chuồng lợn, bầy gà, đàn trâu, ao cá
Dọn tí phân rơi, nhặt từng ngọn lá
Mỗi hòn than, mẩu sắt, cân ngô
Ta nâng niu gom góp dựng cơ đồ!          
Ồ thích thật, bài thơ miền Bắc
Rất tự do nên tươi nhạc, tươi vần
Cả không gian như xích lại gần
Thời gian cũng quên tuần quên tháng.
Đời trẻ lại. Tất cả đều cách mạng!
Rũ sạch cô đơn, riêng lẻ, bần cùng
Quê hương ta rộn rã cuộc vui chung
Người hợp tác nên lúa dày thêm đó.
Đường nở ngực. Những hàng dương liễu nhỏ
Đã lên xanh như tóc tuổi mười lăm.
Xuân ơi Xuân, em mới đến dăm năm
Mà cuộc sống đã tưng bừng ngày hội
Như hôm nay, giữa công trường đỏ bụi
Những đoàn xe vận tải nối nhau đi
Hồng Quảng, Lào Cai, Thái Nguyên, Việt Trì
Tên đất nước reo vui bao tiếng gọi...          
Nào đi tới! Bác Hồ ta nói
Phút giao thừa, tiếng hát đêm xuân
Kế hoạch năm năm. Mời những đoàn quân
Mời những bàn chân, tiến lên phía trước.
Tất cả dưới cờ, hát lên và bước!
Đi ta đi! Khai phá rừng hoang
Hỏi núi non cao, đâu sắt đâu vàng?
Hỏi biển khơi xa, đâu luồng cá chạy?
Sông Đà, sông Lô, sông Hồng, sông Chảy
Hỏi đâu thác nhảy, cho điện quay chiều?
Hỡi những người trai, những cô gái yêu
Trên những đèo mây, những tầng núi đá
Hai bàn tay ta hãy làm tất cả!
Xuân đã đến rồi. Hối hả tương lai
Khói những nhà máy mới ban mai...          
Tôi viết cho ai bài thơ 61?
Đêm đã khuya rồi, rét về tê buốt
Hà Nội rì rầm... Còi thổi ngoài ga
Một chuyến tàu chuyển bánh đi xa
Tiếng xình xịch, chạy dọc đường Nam Bộ...
Ôi đâu phải con tàu! Trái tim ta đó.
Tiếng đập thình thình, muốn vỡ làm đôi!
Ta biết em rất khỏe, tim ơi
Không khóc đấy. Nhưng sao mà nóng bỏng
Như lửa cháy trong lòng ta gió lộng?
Mấy hôm nay, như đứa nhớ nhà
Ta vẩn vơ hoài, rạo rực, vào ra
Nghe tiếng mõ và nghe tiếng súng
Miền Nam dậy, hò reo náo động!
Ba con tôi đã ngủ lâu rồi
Còn bao nhiêu chưa được ngủ trong nôi
Miền Bắc thiên đường của các con tôi!         *
Gà gáy sáng. Thơ ơi, mang cánh lửa
Hãy bay đi! Con chim kêu trước cửa
Thêm một ngày xuân đến. Bình minh
Cành táo đầu hè quả ngọt rung rinh
Như hạnh phúc đơn sơ, ước mơ nho nhỏ
Treo trước mắt của loài người ta đó:
            Hòa bình
            Độc lập
            Ấm no
            Cho
            Con người
            Sung sướng
            Tự do!

      (24-1-1961)

            ---------

Làm thơ là một cách đối thoại, với mình, với người. Tác phẩm thơ là một văn bản đối thoại. Quan niệm này có từ xa xưa. Lý luận văn chương cổ có khái niệm “tri âm”, “ký thác”, nói về sự đồng cảm nỗi lòng hay điều thao thức muốn ký gửi, chủ yếu khái quát từ đặc trưng trữ tình của thơ. “Bài ca mùa xuân 1961” thực chất cũng là một văn bản đối thoại, khác chăng, Tố Hữu vượt qua tính đơn âm của bạt ngàn bài thơ trước đó về chủ đề mùa xuân, tạo nên nét mới đa âm.

Bài thơ có 9 đoạn, mỗi đoạn tương ứng một lời đối thoại: Với mình; với người yêu; với thiên nhiên, đất nước; với quá khứ, lịch sử; với cuộc sống đời thường; với miền Bắc; với thanh niên; với miền Nam; với thơ. Đó là cách chia ước lệ, lại có thể rút ngắn lại, như nói với mình, với người yêu là một; hay nói với đời thường, miền Bắc, thanh niên là một. Nhưng bố cục thế nào thì bài thơ vẫn có dáng dấp một bản tổng phổ âm nhạc có âm chủ hoan ca vui tươi, náu trong đó có cả tình ca, tụng ca, tráng ca, hùng ca, cuối bài chùng xuống lắng đọng chất bi ca.

Vượt khỏi mọi đường biên, không còn là đối thoại với mùa xuân, bài thơ đối thoại với cuộc đời nói chung, không chỉ nói về ý nghĩa của thời điểm năm 1961, của ngày qua, ngày mai, mà là triết lý về sự sống, lẽ sống muôn thuở. Bài thơ có hai lớp, bề nổi là đối thoại, tươi tắn, xôn xao. Nhìn bề nổi thấy dễ hiểu, rõ ràng. Lớp mạch ngầm triết lý sâu sắc, dư ba, lắng đọng, đi vào chiều sâu, có chỗ day dứt. Bài thơ là mốc son trong sự nghiệp thơ Tố Hữu, cũng là vết son trong nền thơ Việt Nam hiện đại.

Để có đối thoại phải có tầm tri thức, giàu trải nghiệm, chân thành... Tố Hữu đáp ứng đầy đủ những tiêu chí ấy. Bài thơ có kết cấu của mô hình cánh cửa thời gian, từ bản lề năm 1961 khép mở quá khứ và tương lai. Câu “Gà gáy sáng. Thơ ơi, mang cánh lửa” ở khổ cuối là “bay” vào tương lai. Thế nên phải hiểu về “cái bản lề” ấy.

Năm 1960 là năm miền Bắc bắt tay xây dựng chủ nghĩa xã hội-“thiên đường mơ ước”-sau 9 năm kháng chiến gian khổ. Đại hội III của Đảng diễn ra trong bối cảnh lý tưởng của tự do, hòa bình, tràn ngập niềm vui, ước mơ. Kế hoạch 5 năm lần thứ nhất (1961-1965) mở ra bao hy vọng, tin tưởng. Nhưng miền Nam vẫn còn trong cảnh “về sau”... Khổ đầu bài thơ là lời nói với mình, cũng là nói thay tấm lòng chộn rộn, “bâng khuâng”, “lâng lâng” của bao người, rất thật. Thơ hay luôn kết thành biểu tượng. Bài thơ như cây. Biểu tượng như quả. Nhiều khi nhìn ngắm, thưởng thức quả là biết đến cả cây, thậm chí biết cả đất trồng, người trồng.

Hình ảnh “Cành táo đầu hè...” biểu trưng cho hạnh phúc ngọt ngào, vốn là câu thơ tả thực: “Lá bàng đỏ rụng ngoài sân”. Người viết bài này từng trực tiếp hỏi Tố Hữu, viết về đầu xuân, sao lại có “cành táo đầu hè”? Ông kể, chính Bác Hồ phê câu tả thực trên là “sái”. Nhà thơ nghĩ mãi rồi thay vào hình ảnh mới, như đã in. Cần hiểu câu thơ theo nghĩa biểu tượng: Hạnh phúc “rung rinh” trước mắt. Quả thực, nhờ Bác Hồ góp ý mà có hình tượng “rất thơ”. Khổ 2 nói với người yêu cũng cần hiểu theo nghĩa biểu tượng. Thời ấy, ai ai cũng nghĩ đến cống hiến, đến tập thể, đến niềm tin vào tương lai tốt đẹp nên câu thơ “Anh dành riêng cho Đảng phần nhiều” nói đúng về tinh thần thời đó. Câu “Anh đón em về, xuân cũng đến trong tay” là sự hòa nhập tình yêu riêng tư vào tình yêu đất nước...

Ở hai khổ trên là đối thoại với riêng tư, nhìn từ cấu trúc, đó là điểm tựa để có  khổ 3 đối thoại với cái chung-thiên nhiên, đất nước. Từ cái nhìn của người đang yêu, hồ hởi, hân hoan, lại được đi trên đường “hạnh phúc” ("Đường lên hạnh phúc rộng thênh thênh") nên tất cả như phát sáng, tất cả đều “vui”: Chim “hót vui say”; xuân “vui”; “biển vui”; đất nước “vui” ("Tam Đảo, Ba Vì vui núi xuân xanh"). Khi đã chinh phục được “đỉnh cao”, hẳn nhiên phải thiêng liêng tự hào.

Một cái tôi không thể nói hết nên nhường lời cho cái ta cất tiếng: “Chào 61! Đỉnh cao muôn trượng/ Ta đứng đây, mắt nhìn bốn hướng/ Trông lại nghìn xưa, trông tới mai sau/ Trông Bắc trông Nam, trông cả địa cầu!”. Hơn một thủ pháp điệp từ tạo nhạc tính, ngoài nét nghĩa nhìn, từ “trông” còn thêm nghĩa giữ gìn, chăm sóc (trông coi); mong chờ, hy vọng, kỳ vọng (trông đợi)... Còn là một tâm trạng bồn chồn, xốn xang. Dân ca quan họ Bắc Ninh có tên bài hát rất hay: “Ra ngó vào trông”...

Logic của mạch thơ cũng đúng với tâm trạng, là đối thoại với hôm qua, với Nguyễn Du, Nguyễn Trãi-hai đỉnh cao tư tưởng của dân tộc. Hiểu đoạn thơ trong thế tiểu đối, nếu hôm qua cuộc đời “bể dâu” chìm nổi, là nỗi đau, bất công và oan khuất thì hôm nay “thẳng lưng mà bước” trong tự do. Hai vế tiểu đối ấy bật ra triết lý về nhân tình thế thái: “Có gì đẹp trên đời hơn thế/ Người yêu người, sống để yêu nhau/ Đảng cho ta trái tim giàu/ Thẳng lưng mà bước, ngẩng đầu mà bay!”.

Cuộc đời mới cho tình yêu. Đảng cho lẽ sống, niềm tin. Có gì đẹp hơn thế đâu. Được làm chủ cuộc đời, trong tay có công lý, chân lý. Còn gì thiêng liêng hơn thế nữa. Nói về Nguyễn Du, Nguyễn Trãi, thể thơ đi nhịp lục bát truyền thống; đến khổ triết lý này, hai câu thơ bảy chữ (song thất) nghiêm ngắn, đều đặn như bậc thềm nâng bước đi vào ngôi nhà đất nước tự do có nội dung hoàn toàn mới, nhưng hình thức vẫn (lục bát) truyền thống: “Đảng cho ta trái tim giàu/ Thẳng lưng mà bước, ngẩng đầu mà bay!”.

Theo mạch cảm xúc, bài thơ vẽ ra bức tranh đời thường miền Bắc. Như đoạn phim quay nhanh, ghi lại những cảnh sống thường nhật tiêu biểu, ở thành thị, ở nông thôn, nơi công nghiệp, nơi miền trồng lúa... với đặc trưng giàu sức sống nhất, vui nhất. Bài thơ là niềm vui (có tới 9 chữ "vui" được nhắc lại), ở đoạn này có nhiều niềm vui nhất: “Đời vui đó, hôm nay mở cửa...”; “Đời vui đó, tiếng ca Đoàn kết”. Hai khổ thơ kết cấu đẳng lập bởi ba chữ “đời vui đó...” mở đầu. Niềm vui nhân đôi: Vui “mở cửa”- mở ra không gian tự do và vui “đoàn kết”. Con chim đại bàng miền Bắc bay vào bầu trời xây dựng chủ nghĩa xã hội bằng hai cánh vui lớn lao, mạnh mẽ: “Mở cửa” và "đoàn kết".

Miền Bắc tự do là cảm xúc lớn lao bất tận. Mạch thơ nhanh. Hình ảnh xôn xao, dồn dập. Cũng dễ hiểu, đã mấy ngàn năm trong ách phong kiến, gần trăm năm tôi đòi dưới xiềng xích thực dân. Cách mạng đem lại ánh sáng. Đời tự do. Người vui, cảnh vui: “Ồ thích thật, bài thơ miền Bắc/ Rất tự do nên tươi nhạc, tươi vần”. Các phạm trù dường như bị phá vỡ ("không gian như xích lại gần"; "thời gian cũng quên tuần quên tháng"; "đời trẻ lại"); các hình ảnh dường như quá cỡ trong thế phát triển ("đường nở ngực"; "lúa dày thêm").

Tất cả đều phơi phới, rạo rực, tươi vui ("rộn rã cuộc vui chung..."; "reo vui bao tiếng gọi..."). Tất cả đều hăm hở “đi” trong giục giã tiến lên: “Nào đi tới...”; “Đi ta đi”. Mọi không gian ("rừng hoang", "non cao", "biển khơi"...) bừng lên niềm vui khám phá, phát hiện qua những câu hỏi ("Hỏi...", "Hỏi..."). “Hỏi” luôn là sự đưa ra và mong muốn giải quyết những vấn đề mới... Tất cả đều bừng bừng sức sống, đều “hối hả” đem trí tuệ, tâm huyết dựng xây cuộc đời. Cũng thật tự nhiên, những điều vui ấy, những công việc ấy, xuân hiện tại và xuân tương lai nằm trong tay những người trẻ ("Hỡi những người trai, những cô gái yêu"). Bằng sức trẻ, họ đem lao động ("Hai bàn tay ta hãy làm tất cả") tạo dựng “tương lai”.

Niềm vui lớn thường tỏa ra, bay lên, neo vào không gian. Nỗi ưu tư luôn lắng vào trong. Cái tôi trữ tình như đang mê đi trong niềm vui, chợt lắng lại. Đêm đã khuya. Có nhiều câu hỏi, đã nung nấu thường trực bên trong, lúc này bật ra: Còn bao người chịu rét ngoài trời “tê buốt”? Nhất là tiếng còi tàu. Chạy trên đường Nam bộ, tàu có về Nam bộ? Nỗi niềm nghẹn lại. Ý thơ ngắt. Mạch thơ chùng. Câu thơ bẻ đôi: “Không khóc đấy. Nhưng sao mà nóng bỏng”. Từ hình ảnh hạnh phúc: “Ba con tôi đã ngủ lâu rồi.../ Miền Bắc thiên đường của các con tôi!”, mà hình dung ra miền Nam không ngủ: “Còn bao nhiêu chưa được ngủ trong nôi”... Những nốt tơ tình rất thật ngân rung. Phẩm chất đầu tiên của thơ là chân thành. Mà chân thành không cần nói ra, vẫn hiểu. Vô thanh thắng hữu thanh.

Trời đã sáng. Ý thơ mở ra. Cây đũa của người chỉ huy dàn hợp xướng vút lên “cánh lửa”. Âm thanh tiếng chim hòa bình lĩnh xướng cất lên. Bản tổng phổ đa thanh, đa âm vang lên các cung bậc mùa xuân, với các bè: "Hòa bình/ Độc lập/ Ấm no", "Con người/ Sung sướng/ Tự do". Biểu tượng "cành táo" xuất hiện trở lại trong thế đảo tính từ (từ "rung rinh quả ngọt" thành "quả ngọt rung rinh") long lanh, lấp lánh, là được nhờ sự ánh xạ của ánh sáng mặt trời chân lý Đảng.