Đại biểu phải dám nói, dám chất vấn, dám theo đuổi vấn đề đến cùng

Giám sát của đại biểu dân cử là cơ chế kiểm soát quyền lực

Trong Nhà nước pháp quyền, kiểm soát quyền lực không phải là lựa chọn, mà là nguyên tắc để chống lạm quyền, lộng quyền, thực hiện tất cả quyền lực thuộc về Nhân dân, phục vụ lợi ích toàn dân.

Hiến pháp đã xác định quyền lực Nhà nước là thống nhất nhưng có sự phân công, phối hợp và kiểm soát giữa các cơ quan trong việc thực hiện quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp.

Trong tổng thể các cơ chế kiểm soát quyền lực thì giám sát của cơ quan dân cử giữ vị trí đặc biệt quan trọng. Giám sát của đại biểu dân cử là một cơ chế kiểm soát quyền lực thường xuyên mang tính phòng ngừa đối với toàn bộ hoạt động của bộ máy Nhà nước và đội ngũ cán bộ, công chức.

Đại biểu thay mặt Nhân dân theo dõi việc thi hành pháp luật, trong toàn xã hội, việc sử dụng ngân sách, đầu tư công, quản lý tài sản công… Nếu hoạt động này được thực hiện thực chất, thường xuyên và chuyên nghiệp, thì nhiều nguy cơ sai phạm có thể được phát hiện sớm, xử lý kịp thời trước khi trở thành vụ việc nghiêm trọng.

Ngược lại, nếu giám sát hình thức, thiếu chiều sâu, thiếu theo dõi đến cùng thì quyền lực rất dễ bị lạm dụng, nhất là trong những lĩnh vực có rủi ro cao như đất đai, đầu tư công, y tế, xây dựng cơ bản.

Nâng cao hiệu quả hoạt động của đại biểu dân cử là một trong những yếu tố quan trọng góp phần xây dựng bộ máy Nhà nước liêm chính, minh bạch, đáp ứng niềm tin và kỳ vọng của Nhân dân trong mỗi dịp bầu cử.

Giám sát phải đi trước một bước

Những năm qua hoạt động giám sát của các cơ quan và đại biểu dân cử đã có nhiều đổi mới. Công tác giám sát có trọng tâm, trọng điểm hướng vào những vấn đề xã hội và cử tri quan tâm, những lĩnh vực có nhiều nguy cơ sai phạm, góp phần nâng cao hiệu quả phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực. Dù vậy, hiệu quả của công tác này còn hạn chế, chưa đáp ứng được mong đợi của cử tri cả nước.

Công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực đang được Đảng và Nhà nước đẩy mạnh quyết liệt, nhiều vụ việc, vụ án với những sai phạm, thiệt hại lớn đã và đang được phát hiện, nhiều cán bộ kể cả cán bộ giữ chức vụ, cán bộ đã nghỉ hưu bị xử lý nghiêm khắc, không có vùng cấm, không có ngoại lệ.

Tuy nhiên cũng cần nhấn mạnh rằng quan điểm của Đảng và Nhà nước là phòng, chống tham nhũng không chỉ tập trung ở việc xử lý sau khi sai phạm đã xảy ra, mà phải chuyển mạnh sang phòng ngừa, ngăn chặn. Muốn vậy, giám sát phải được thực hiện ngay từ giai đoạn xây dựng chính sách, phê duyệt chủ trương đầu tư và trong suốt quá trình tổ chức thực hiện.

Một số vụ việc mới đây cho chúng ta thấy rõ bài học về giám sát. Dự án xây dựng cơ sở 2 của hai bệnh viện Bạch Mai và Việt Đức được đầu tư hàng nghìn tỷ đồng nhưng chậm tiến độ, kéo dài nhiều năm, có dấu hiệu lãng phí nghiêm trọng và hiện đang được điều tra. Nếu ngay từ giai đoạn phê duyệt tổng mức đầu tư, lựa chọn nhà thầu, điều chỉnh vốn, tiến độ… có sự giám sát chặt chẽ, liên tục của cơ quan dân cử; nếu các báo cáo được phân tích kỹ lưỡng, chất vấn đến cùng trách nhiệm cá nhân, thì rất có thể những bất cập đã được nhận diện sớm hơn.

Hay dự án sân bay quốc tế Long Thành. Đây là dự án hạ tầng đặc biệt quan trọng, tổng mức đầu tư rất lớn. Lãnh đạo Đảng và Nhà nước đã nhiều lần nhấn mạnh yêu cầu kiểm soát chặt chẽ tiến độ, chất lượng, chống thất thoát, lãng phí. Điều đó cho thấy, với những dự án quy mô lớn, nếu giám sát không sâu sát thì nguy cơ phát sinh tiêu cực, lãng phí là rất lớn.

Vì vậy, việc giám sát của các cơ quan dân cử và cá nhân đại biểu dân cử cần thực hiện ngay từ khâu lập chủ trương đầu tư, đánh giá tác động. Yêu cầu minh bạch tổng mức đầu tư, cơ cấu vốn, điều chỉnh vốn rồi theo dõi tiến độ thực hiện qua từng giai đoạn; thực hiện chất vấn trách nhiệm cá nhân khi có chậm trễ, đội vốn và khi cần thiết thì tổ chức giám sát chuyên đề...

Phát biểu của Tổng Bí thư Tô Lâm mới đây cho thấy chúng ta chưa làm tốt điều này. Điều hết sức quan trọng là cần lắng nghe những kiến nghị, phản ánh của cử tri, ý kiến của những nhà kinh tế, nhà khoa học để có thông tin thực tế phục vụ cho việc giám sát có hiệu quả.

Giám sát muốn phòng ngừa được tham nhũng, lãng phí, tiêu cực thì phải đi trước một bước, chứ không chờ đến khi cơ quan điều tra vào cuộc, khi vi phạm đã xảy ra với những hậu quả nặng nề hầu như không thể khắc phục.

Đại biểu dân cử thúc đẩy công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình

Minh bạch và trách nhiệm giải trình của cơ quan công quyền được xem là nền tảng của phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực.

Tham nhũng thường nảy sinh ở nơi thiếu minh bạch và thiếu giải trình. Đại biểu dân cử chính là cầu nối buộc bộ máy hành chính phải công khai thông tin và chịu trách nhiệm trước Nhân dân.

Vai trò của đại biểu dân cử trong thúc đẩy công khai, minh bạch và tăng cường trách nhiệm giải trình cần được thể hiện tốt hơn nữa trong nhiệm kỳ tới.

Theo đó, đại biểu phải kiên trì yêu cầu công khai ngân sách, dự án đầu tư, quy hoạch, đấu thầu, sử dụng đất đai… Không chỉ công khai “cho có”, mà phải công khai đầy đủ, dễ tiếp cận, dễ giám sát. Cùng với đó là yêu cầu cơ quan, tổ chức giải trình những vướng mắc mà cử tri quan tâm

Trong hoạt động chất vấn, đại biểu cần truy đến cùng trách nhiệm cá nhân. Nếu câu trả lời còn chung chung, né tránh thì phải tiếp tục yêu cầu làm rõ. Sau chất vấn, phải theo dõi việc thực hiện cam kết.

Bản thân đại biểu cũng phải minh bạch và giải trình trước cử tri về chương trình hành động, việc thực hiện lời hứa, kết quả giám sát. Khi đại biểu gương mẫu, tiếng nói giám sát sẽ có trọng lượng hơn.

Đại biểu phải dám theo đuổi vấn đề đến cùng

Kỳ vọng của cử tri hiện nay không chỉ là những phát biểu mạnh mẽ trên nghị trường, mà là những chuyển biến thực tế trong quản lý ngân sách, đầu tư công, cải cách hành chính và phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực.

Tầm quan trọng của công tác giám sát của cơ quan dân cử, đại biểu dân cử cho thấy ý nghĩa của việc lựa chọn những đại biểu xứng đáng, thực sự có đức, có tài để thực hiện trọng trách lớn lao này, với một số tiêu chí cốt lõi sau đây:

Thứ nhất là bản lĩnh và tính độc lập, khách quan, thực sự đại diện cho ý chí và nguyện vọng của Nhân dân. Đại biểu phải dám nói, dám chất vấn, dám theo đuổi vấn đề đến cùng. Nếu bản lĩnh chính trị không vững vàng, hoạt động giám sát sẽ dễ rơi vào hình thức.

Thứ hai là năng lực chuyên môn. Trong bối cảnh chính sách ngày càng phức tạp, đại biểu cần có hiểu biết về kinh tế, tài chính công, pháp luật, quản trị, quốc gia, về kinh tế thị trường… Giám sát đầu tư công mà không hiểu cấu trúc vốn, không đọc được báo cáo tài chính thì rất khó phát hiện rủi ro.

Thứ ba là đạo đức và liêm chính cá nhân. Người đại diện cho Nhân dân phải gương mẫu trong minh bạch tài sản, không xung đột lợi ích, không lợi dụng vị trí để mưu cầu lợi ích riêng. Số lượng không nhỏ đại biểu Quốc hội bị bãi nhiệm trong nhiệm kỳ vừa qua do sai phạm có thể coi là sự nhắc nhở cho việc cần thiết trong quá trình lựa chọn những người thực sự xứng đáng cho nhiệm kỳ tới.

Thứ tư là sự gắn bó với cử tri. Đại biểu phải lắng nghe, phản hồi và chuyển hóa kiến nghị của cử tri thành hoạt động giám sát cụ thể.

Nếu mỗi lá phiếu được cân nhắc kỹ lưỡng trên những tiêu chí đó, chúng ta sẽ có một đội ngũ đại biểu đủ mạnh để thực hiện chức năng kiểm soát quyền lực hiệu quả hơn.

Kiểm soát quyền lực không chỉ là thiết kế thể chế, mà còn là chất lượng con người thực thi quyền lực đó. Đại biểu dân cử giữ vai trò then chốt trong việc bảo đảm nguyên tắc “quyền lực phải được kiểm soát” thành thực tiễn sống động.

Những bài học từ các dự án chậm tiến độ, nguy cơ lãng phí, tiêu cực lớn cho thấy: nếu giám sát không được thực hiện nghiêm túc, chuyên nghiệp và đến cùng, thì cái giá phải trả là rất lớn - không chỉ bằng tiền ngân sách, mà còn bằng niềm tin của Nhân dân.

Vì vậy, nâng cao năng lực giám sát của đại biểu dân cử, một trong những mục tiêu của kỳ bầu cử Quốc hội và HĐND sắp tới, chính là một trong những giải pháp quan trọng để phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực từ sớm, từ xa; góp phần xây dựng một bộ máy Nhà nước liêm chính, hiệu lực, hiệu quả và thực sự của dân, do dân, vì dân.