Châu Âu siết quản lý mạng xã hội: Bước đi cần thiết trong bối cảnh mới

Ngay trong tuần này, Tây Ban Nha và Hy Lạp đề xuất lệnh cấm sử dụng mạng xã hội, tương ứng với độ tuổi dưới 16 và dưới 15. Động thái này thể hiện sự thay đổi trong cách các quốc gia châu Âu nhìn nhận việc bảo vệ thế hệ trẻ khỏi tác động tiêu cực của môi trường số. Thậm chí, theo Thủ tướng Tây Ban Nha Pedro Sánchez, Madrid còn dự tính điều chỉnh luật để ràng buộc trách nhiệm những cá nhân lãnh đạo các nền tảng mạng xã hội đối với nội dung bất hợp pháp và thù hằn trên nền tảng của họ. Quy định mới này thể hiện một bước tiến mạnh mẽ: Thay vì chỉ phạt công ty, giờ đây, các lãnh đạo điều hành của nền tảng như X, TikTok hay Instagram sẽ có thể bị truy cứu trách nhiệm nếu để nội dung gây hại lan rộng trên hệ thống của mình - một cách giám sát sâu sắc hơn đối với quyền lực kỹ thuật số.

Trước đó, Anh và Pháp cũng có những bước đi mạnh mẽ trong nỗ lực siết chặt kiểm soát mạng xã hội. Tại Vương quốc Anh, Đạo luật An toàn trực tuyến đã chính thức có hiệu lực, buộc các nền tảng lớn phải có trách nhiệm ngăn chặn và gỡ bỏ nhanh chóng các nội dung bất hợp pháp, đặc biệt là nội dung gây hại cho trẻ em. London nhấn mạnh, việc để các nền tảng “tự quản” như trước không còn phù hợp khi mạng xã hội ngày càng ảnh hưởng trực tiếp tới sức khỏe tâm thần, hành vi và an ninh cộng đồng. Trong khi đó, Pháp theo đuổi cách tiếp cận mạnh mẽ hơn về mặt pháp lý. Paris đã nhiều lần yêu cầu các nền tảng chịu trách nhiệm không chỉ về nội dung, mà cả về cách thuật toán khuếch đại thông tin thù hằn, tin giả và bạo lực. Chính phủ Pháp coi việc quản lý mạng xã hội là mối quan tâm đặc biệt trong bối cảnh bầu cử và bất ổn xã hội gia tăng.

Sự quyết liệt của các nước châu Âu được giới quan sát đánh giá là đáp ứng đúng nhu cầu xã hội. Các chuyên gia pháp luật và xã hội học nhận định rằng, trong bối cảnh hiện nay, việc quản lý lỏng lẻo các nền tảng số sẽ tiếp tục làm gia tăng nhiều hệ lụy. Một điều đáng chú ý là trong khảo sát đa quốc gia gần đây của Ipsos, khoảng 82% người dân Tây Ban Nha cho rằng, trẻ em dưới 14 tuổi nên bị cấm sử dụng mạng xã hội, tăng đáng kể so với mức 74% của năm 2024. Điều này phản ánh sự thay đổi trong nhận thức của công chúng Lục địa già về tác động của các nền tảng số đối với thanh thiếu niên - một trong những đối tượng dễ bị tổn thương nhất trước các nội dung gây hại trên môi trường trực tuyến.

Tâm lý này dễ hiểu, bởi mạng xã hội, với sự phổ biến rộng rãi của các công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo tạo nội dung, đặt ra những thách thức chưa từng có về trách nhiệm pháp lý. Những hình ảnh, video do AI tạo ra có thể xuất hiện tràn lan, chứa nội dung không phù hợp hoặc xâm phạm quyền riêng tư, khiến các mô hình kiểm duyệt trước đây không còn đủ hiệu quả. Những quy định mới như buộc lãnh đạo các công ty mạng xã hội chịu trách nhiệm về nội dung trên nền tảng của mình - được kỳ vọng sẽ tăng tính răn đe và yêu cầu các doanh nghiệp trong lĩnh vực này chủ động hơn trong kiểm soát nội dung.

Bên cạnh lợi ích bảo vệ người dùng, việc siết chặt quản lý mạng xã hội còn giúp châu Âu củng cố an ninh dữ liệu và chủ quyền kỹ thuật số. Trước đây, các công ty công nghệ lớn có thể hoạt động trong một môi trường “thả nổi”, đôi khi khiến dữ liệu của hàng triệu người dân rơi vào tay một số ít tập đoàn xuyên quốc gia. Giới hoạch định chính sách châu Âu lo ngại điều này không chỉ ảnh hưởng đến quyền riêng tư mà còn gây mất cân đối trong cạnh tranh kinh tế và sở hữu trí tuệ, khi các công ty nội địa khó có thể cạnh tranh công bằng với các nền tảng toàn cầu.

Tuy nhiên, cũng có rủi ro trong nỗ lực kiểm soát xã hội số. Một số nhà phân tích lo ngại, quy định quá hà khắc có thể cản trở quyền tự do biểu đạt, dẫn tới nguy cơ "ném chuột vỡ bình" làm thui chột cả những nội dung sáng tạo hợp pháp. Vì lẽ đó, có ý kiến khuyến nghị, các nhà làm luật cân nhắc thiết kế quy trình khiếu nại, minh bạch thuật toán và quyền tiếp cận dữ liệu nghiên cứu để bảo đảm rằng người dùng vẫn được bảo vệ quyền lợi trong thể hiện quan điểm trên môi trường mạng.

Trong bối cảnh công nghệ số ngày càng thâm nhập sâu vào mọi mặt đời sống xã hội, việc siết chặt quản lý mạng xã hội trở thành bước đi tất yếu của châu Âu, không chỉ để bảo vệ người dùng, đặc biệt là giới trẻ trước các nội dung độc hại, mà còn nhằm thúc đẩy sự phát triển lành mạnh của nền kinh tế số, bảo vệ chủ quyền và bảo đảm quyền lợi công dân.