Chuyên gia ngoại và những kỳ tích của thể thao Việt Nam

Nâng tầm, nâng vị thế

Từ những năm 1980, thể thao Việt Nam đã đón nhiều chuyên gia tới hỗ trợ, giúp đỡ về chuyên môn. Chính các nhà quản lý thể thao khi đó cũng biết rằng muốn nâng tầm vận động viên Việt Nam phải có các chuyên gia ngoại đến từ những nền thể thao mạnh. Nguyên trưởng bộ môn điền kinh (Cục Thể dục thể thao Việt Nam) Dương Đức Thủy kể rằng, khi ấy các chuyên gia của Liên Xô, Trung Quốc đã làm việc tại đội tuyển điền kinh quốc gia.

Trong khi đó, Trưởng bộ môn boxing (Trung tâm Huấn luyện và thi đấu thể thao Hà Nội, Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội) Nguyễn Như Cường cũng cho hay, vào giai đoạn trước năm 1994 - năm mà các hoạt động thi đấu boxing bị đình chỉ sau sự cố tại Giải vô địch quốc gia ở Hải Phòng, ông từng được thọ giáo các chuyên gia từ Liên Xô và Cuba. Đây cũng là hai quốc gia cực mạnh ở môn boxing tại các kỳ Olympic, được các nhà quản lý thể thao Việt Nam cũng như Hà Nội xem là hình mẫu để học tập. Nhờ đó, ông Nguyễn Như Cường được tiếp thu các kỹ thuật, chiến thuật thi đấu hiện đại. Những kiến thức ấy không chỉ giúp ích cho quá trình thi đấu mà còn trong quá trình làm huấn luyện viên sau này.

Đến khi điều kiện và cơ chế của thể thao Việt Nam đã thoáng hơn, việc thuê chuyên gia ngoại đã trở thành nhu cầu cấp thiết. Lúc ấy, thể thao Việt Nam mở ra nhiều hướng tiếp cận chuyên gia ngoại và không bó hẹp việc thuê chuyên gia ngoại từ một quốc gia cụ thể.

Không kể bóng đá, các đội tuyển thuộc những môn trong chương trình thi đấu Olympic, Asian Games, SEA Games cũng rõ dấu ấn của các chuyên gia ngoại từ nhiều quốc gia khác nhau. Trong số này, những năm 1990, đội tuyển wushu, bóng bàn quốc gia luôn có sự đồng hành của chuyên gia Trung Quốc; đội tuyển karate có chuyên gia Nhật Bản, đội tuyển cầu mây có chuyên gia Malaysia...

Và vai trò của chuyên gia ngoại thể hiện rõ nhất qua những cột mốc lịch sử của thể thao Việt Nam tại sân chơi Olympic. Tại Olympic Bắc Kinh 2008, lực sĩ cử tạ Hoàng Anh Tuấn giành huy chương bạc với sự đồng hành của chuyên gia người Bulgaria Stefan Topurov. Đó là cột mốc lịch sử với cử tạ Việt Nam cũng như thể thao Việt Nam. Nhờ đó, cử tạ luôn là môn trọng điểm của thể thao Việt Nam. 

Đến Olympic London 2012, lực sĩ Trần Lê Quốc Toàn xếp thứ tư (sau này Quốc Toàn mới được đôn lên giành huy chương đồng do vận động viên xếp thứ ba ở Olympic 2012 có xét nghiệm dương tính với chất kích thích) với sự đồng hành của chuyên gia người Bulgaria khác là Dian Deikov. Thực tế, nếu Trần Lê Quốc Toàn giành huy chương đồng ngay tại kỳ Olympic 2012 mà không phải đợi đến sau đó ít năm mới được đôn lên vị trí thứ ba, thì mối lương duyên của chuyên gia Dian Deikov với cử tạ Việt Nam còn kéo dài. Bởi cho đến trước khi Quốc Toàn được đôn lên giành huy chương đồng, thể thao Việt Nam được xác định là “trắng tay” ở kỳ Olympic 2012. Với tấm huy chương đồng của Quốc Toàn, lịch sử thể thao Việt Nam mới ghi nhận việc Đoàn thể thao Việt Nam vẫn giành huy chương ở kỳ Olympic 2012 ấy.

Tất nhiên, thành công rực rỡ nhất của mối lương duyên giữa chuyên gia ngoại với thể thao Việt Nam vẫn là ở Olympic Rio 2016. Tại sân chơi danh giá nhất này của thể thao thế giới, xạ thủ Hoàng Xuân Vinh giành huy chương vàng lịch sử ở nội dung 10m súng ngắn hơi bên cạnh tấm huy chương bạc nội dung 50m súng ngắn bắn chậm. Đó cũng là thành tích tốt nhất của thể thao Việt Nam tại đấu trường Olympic. Thành công này có sự đồng hành của chuyên gia Park Chung-gun (Hàn Quốc), người đã chấp nhận rời công việc khá ổn định tại Hàn Quốc để sang Việt Nam với thử thách nâng tầm cho các xạ thủ Việt Nam. Đến nay, chuyên gia Park Chung-gun không còn ở Việt Nam nhưng những dấu ấn của ông vẫn luôn được ghi nhận. Bởi chính nhờ thành tích tại Olympic 2016 của Hoàng Xuân Vinh với sự đồng hành của chuyên gia Park Chung-gun bên cạnh huấn luyện viên Nguyễn Thị Nhung đã mang lại vị thế mới cho thể thao Việt Nam ở đấu trường thế giới.

Điểm nhấn với bóng đá

Đội tuyển bóng đá Việt Nam từ sau khi nước nhà thống nhất vào năm 1975 cho đến trước năm 1995 vẫn chỉ có sự xuất hiện của các huấn luyện nội. Thành tích của đội tuyển không đáng kể dù luôn sở hữu nhiều cầu thủ nổi tiếng khéo léo.

Cũng vì muốn nâng tầm đội tuyển, các nhà quản lý bóng đá Việt Nam đã tìm đến các chuyên gia ngoại. Đến năm 1995, huấn luyện viên người Brazil Edson Tavares đến với đội tuyển bóng đá Việt Nam. Chỉ ít lâu sau, ông đưa đội tuyển Việt Nam vào bán kết Cúp Độc lập ngay năm 1995. Đó là bất ngờ thú vị nhưng phía sau đó là sự hợp lý, đến từ khâu chuẩn bị thể lực cũng như đưa ra các giải pháp về tâm lý cho cầu thủ của vị huấn luyện viên người Brazil này. Thế nên, đội tuyển mới thi đấu sòng phẳng trước các đối thủ nước ngoài, không thua kém về thể lực, sức bền và đặc biệt không còn sự tự ti trước các đội bóng được đánh giá cao hơn. Điều này đã thực sự tạo niềm tin cho các tuyển thủ. Sau đó, vì lý do khách quan, huấn luyện viên người Brazil Edson Tavares chia tay đội tuyển Việt Nam.

Nhưng ngay sau đó, đội tuyển đón huấn luyện viên người Đức Karl-Heinz Weigang, người từng cùng đội tuyển miền Nam Việt Nam vô địch giải quốc tế Merdeka Cup 1966. Sự xuất hiện của huấn luyện viên người Đức mang đến tính kỷ luật chiến thuật cho đội tuyển quốc gia cũng như giúp đội tuyển duy trì nền tảng thể lực sung mãn để có thể thi đấu với cường độ cao. Nhờ đó, huấn luyện viên Karl-Heinz Weigang cùng đội tuyển Việt Nam đã tạo nên dấu ấn đặc biệt là tấm huy chương bạc SEA Games 18 năm 1995. Đó cũng là tấm huy chương bạc đầu tiên của bóng đá Việt Nam ở đấu trường SEA Games.

Những năm sau đó, đội tuyển bóng đá Việt Nam trải qua nhiều giai đoạn đồng hành với các huấn luyện viên ngoại nhưng chưa thể chạm đến chức vô địch SEA Games hay Giải vô địch Đông Nam Á (AFF Cup-nay là ASEAN Cup).

Bước ngoặt lớn đến dưới thời huấn luyện viên người Bồ Đào Nha Henrique Calisto. Vị huấn luyện viên người Bồ Đào Nha đã đưa đội tuyển Việt Nam lần đầu vô địch AFF Cup 2008, tạo nên cột mốc lịch sử của bóng đá nước nhà.

Sau đó, huấn luyện viên người Hàn Quốc Park Hang-seo tạo nên giai đoạn thành công rực rỡ cho bóng đá Việt Nam. Dưới sự dẫn dắt của ông, bóng đá Việt Nam giành ngôi á quân Giải U23 châu Á 2018, vô địch AFF Cup 2018, chấm dứt 10 năm chờ đợi danh hiệu vô địch Đông Nam Á. Cũng dưới thời huấn luyện viên Park Hang-seo, đội tuyển Việt Nam lên ngôi vô địch SEA Games 30 năm 2019, cũng là lần đầu giành huy chương vàng SEA Games. Tấm huy chương vàng đó cũng chấm dứt 60 năm chờ đợi danh hiệu vô địch SEA Games của bóng đá Việt Nam. Đến SEA Games 31, dưới sự dẫn dắt của huấn luyện viên Park Hang-seo, đội tuyển Việt Nam đã bảo vệ thành công ngôi vô địch, xác lập vị thế hàng đầu ở khu vực Đông Nam Á.

Cho đến lúc này, bóng đá Việt Nam vẫn mang dấu ấn của các huấn luyện viên Hàn Quốc. Các đội tuyển quốc gia và U23 quốc gia được trao cho huấn luyện viên người Hàn Quốc Kim Sang-sik dẫn dắt. Niềm tin vào huấn luyện viên Kim Sang-sik được đền đáp bằng chức vô địch ASEAN Cup 2024 (kết thúc vào đầu tháng 1-2025), vô địch Giải U23 Đông Nam Á 2025, vô địch SEA Games 33 năm 2025. Và nếu không thay đổi, xu hướng cộng tác với các huấn luyện viên ngoại ở các đội tuyển bóng đá nam quốc gia vẫn sẽ được duy trì trong thời gian tới, nhất là khi họ đã mang đến những thành công mang tính lịch sử cho bóng đá Việt Nam.

Tạo cơ chế để tiếp tục thu hút chuyên gia giỏi

Theo đánh giá của chuyên gia Nguyễn Hồng Minh, Nguyên Vụ trưởng Vụ thể thao thành tích cao: Việc thuê chuyên gia ngoại đã và đang phát huy hiệu quả ở nhiều đội tuyển thể thao, đặc biệt trong bối cảnh thê thao Việt Nam đang hướng đến nhiều mục ở châu lục, thế giới. Quan trọng nhất vẫn là tìm cách thu hút chuyên gia giỏi đến làm việc bên cạnh việc tạo điều kiện tối đa để họ phát huy hết khả năng.

Không kể Liên đoàn Bóng đá Việt Nam có sự đồng hành của nhà tài trợ để có thể chi trả hàng chục nghìn USD mỗi tháng cho huấn luyện viên ngoại làm việc cho đội tuyển quốc gia, nhiều môn khác từng gặp khó trong việc thuê chuyên gia do không huy động được nguồn xã hội hóa. Mức lương khoảng hơn 3.000 USD theo quy định để trả lương cho chuyên gia ngoại từng khiến các bộ môn gặp khó trong việc tìm chuyên gia giỏi. Nhưng đến gần đây, khả năng chi trả của thể thao Việt Nam đã được cải thiện đáng kể. Với mức lương tối đa khoảng 8.000 USD/tháng theo quy định, Cục Thể dục thể thao Việt Nam có thể tiếp cận, mời gọi những chuyên gia chất lượng từ các nền thể thao phát triển. Cũng nhờ vậy, đội tuyển bắn súng, bơi, bắn cung, cử tạ mới có những chuyên gia hàng đầu thế giới tới làm việc.

Cũng có chuyên gia thành công, có người chưa tạo được dấu ấn mạnh mẽ nhưng sự đổi mới mạnh mẽ về cơ chế thu hút chuyên gia ngoại đang được kỳ vọng sẽ mang đến những thành công trong tương lai cho thể thao Việt Nam. Và chắc chắn, thể thao Việt Nam sẽ tiếp tục gắn với các chuyên gia ngoại để hướng đến những thành công mới.