Muốn con đặt điện thoại xuống, chỉ yêu cầu thôi chưa đủ

Trò chuyện không phán xét

Khi thấy con dành nhiều thời gian trên điện thoại, không ít cha mẹ phản ứng bằng cách thu thiết bị, cắt mạng hoặc đặt ra những quy định nghiêm ngặt. Tuy nhiên, nếu chỉ tập trung kiểm soát mà không tìm hiểu điều gì khiến trẻ muốn ở lại thế giới trực tuyến, những biện pháp ấy có thể làm gia tăng khoảng cách giữa cha mẹ và con cái.

Chị Nguyễn Hường, phụ huynh có con 13 tuổi, từng nhiều lần yêu cầu con cất điện thoại vì lo thiết bị ảnh hưởng đến học tập. Những lời nhắc ấy dần thành tranh cãi, khiến chị nhìn lại cách giao tiếp giữa hai mẹ con.

“Tôi lo con mải điện thoại sẽ ảnh hưởng việc học nên hễ thấy con cầm máy là nhắc. Sau này, tôi mới nhận ra phần lớn cuộc trò chuyện giữa hai mẹ con đều bắt đầu bằng một yêu cầu của tôi. Tôi không biết con đang nghĩ gì, ở lớp có chuyện gì khiến con buồn hay không”, chị Hường chia sẻ.

Nhận ra khoảng trống trong giao tiếp là bước đầu để phụ huynh thay đổi cách đồng hành cùng con. Thay vì chỉ hỏi con đã học bài chưa, được bao nhiêu điểm hay vì sao dùng điện thoại lâu, cha mẹ có thể mở đầu bằng những câu hỏi gợi mở: Hôm nay điều gì khiến con vui? Có gì làm con khó chịu? Gần đây con và bạn bè thường nói về điều gì?

Quan trọng hơn, người lớn cần học cách lắng nghe mà không vội phán xét. Khi trẻ kể về mâu thuẫn với bạn bè trên mạng hoặc cảm giác bị bỏ rơi trong một nhóm trò chuyện, việc lập tức cho rằng đó là chuyện nhỏ nhặt có thể khiến trẻ e ngại chia sẻ ở những lần sau.

Một cuộc trò chuyện hiệu quả không nhất thiết phải kết thúc bằng lời khuyên. Đôi khi, việc cha mẹ kiên nhẫn nghe hết câu chuyện, thừa nhận cảm xúc của con và cùng tìm cách xử lý đã giúp trẻ hiểu rằng mình không phải đối mặt với khó khăn một mình.

Theo PGS.TS Phạm Mạnh Hà, giảng viên cao cấp Khoa Khoa học và Công nghệ giáo dục, Đại học Bách khoa Hà Nội, không thể suy đoán trạng thái tâm lý của trẻ chỉ từ số giờ sử dụng thiết bị. Vì vậy, thay vì chỉ tập trung vào việc con dùng điện thoại bao lâu, phụ huynh cần quan tâm đến những thay đổi trong cảm xúc, sinh hoạt và các mối quan hệ của trẻ.

Điều này cũng đòi hỏi cha mẹ nhìn lại thói quen sử dụng thiết bị của chính mình. Những quy định như không dùng điện thoại trong bữa ăn, dành thời gian trò chuyện trước giờ ngủ hay cùng tham gia hoạt động cuối tuần sẽ khó phát huy hiệu quả nếu người lớn vẫn liên tục kiểm tra tin nhắn khi con đang nói chuyện.

Cùng trẻ xây dựng thói quen số

Lắng nghe không đồng nghĩa với việc để trẻ tự do sử dụng thiết bị mà không có giới hạn. Những nguyên tắc về thời gian, nội dung và cách ứng xử trên mạng vẫn cần thiết, nhưng nên được xây dựng phù hợp với độ tuổi, mức độ tự chủ và nhu cầu của từng trẻ.

Gia đình có thể thống nhất những nguyên tắc cụ thể: không sử dụng điện thoại trong bữa ăn, hạn chế thiết bị trước giờ ngủ, ưu tiên việc học và vận động, không chia sẻ thông tin cá nhân với người lạ, đồng thời báo cho người lớn khi gặp nội dung hoặc tình huống khiến mình bất an.

Thay vì áp dụng quy định một chiều, cha mẹ nên để trẻ tham gia thảo luận, hiểu lý do đằng sau mỗi giới hạn và có cơ hội trao đổi khi quy tắc không còn phù hợp. Khi được tôn trọng, trẻ có điều kiện rèn luyện khả năng tự điều chỉnh thay vì chỉ tuân thủ khi có người giám sát.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy việc xây dựng quy tắc sử dụng công nghệ có thể bắt đầu từ chính gia đình. Tại Australia, Ủy viên An toàn điện tử (eSafety Commissioner) khuyến nghị các gia đình cùng xây dựng thỏa thuận sử dụng công nghệ, thống nhất cách dùng thiết bị, hành vi trực tuyến, quyền riêng tư và việc cân bằng thời gian trên mạng với các hoạt động khác. Những thỏa thuận này cần được điều chỉnh theo độ tuổi và mức độ trưởng thành của trẻ; cha mẹ cũng phải làm gương trong việc thực hiện các nguyên tắc đã thống nhất.

Cách tiếp cận này đặt trọng tâm vào trách nhiệm chung và đối thoại, thay vì chỉ dựa vào mệnh lệnh. Trẻ không chỉ được yêu cầu tuân thủ mà còn hiểu vì sao cần bảo vệ giấc ngủ, thời gian học tập, các mối quan hệ và thông tin cá nhân của mình.

Bên cạnh đó, phụ huynh cần tạo ra những lựa chọn hấp dẫn trong đời sống thực để trẻ chủ động cân bằng thời gian trực tuyến. Hoạt động thể thao, nghệ thuật, đọc sách, gặp gỡ bạn bè hay làm việc nhà phù hợp đều có thể giúp trẻ phát triển sở thích và cảm nhận mình là một phần của gia đình, tập thể.

Nếu chỉ yêu cầu con bỏ điện thoại nhưng không có hoạt động thay thế, việc giảm thời gian trực tuyến sẽ khó duy trì. Ngược lại, khi trẻ có cơ hội trải nghiệm niềm vui, được ghi nhận nhờ nỗ lực và xây dựng những mối quan hệ tích cực ngoài đời, nhu cầu tìm kiếm sự công nhận trên mạng có thể được đặt trong một trạng thái cân bằng hơn.

Khi trẻ biết rằng mình có thể nói về những thất vọng, được lắng nghe mà không bị phán xét và tìm thấy sự đồng hành từ những người xung quanh, kết nối ảo sẽ không còn là nơi duy nhất các em tìm đến để được công nhận. Đó cũng là nền tảng để trẻ từng bước xây dựng những mối quan hệ lành mạnh, cả trên mạng lẫn ngoài đời.