Siết trách nhiệm sàn thương mại điện tử: Thêm “lá chắn” bảo vệ người tiêu dùng

Việc Luật Thương mại điện tử có hiệu lực từ ngày 1-7-2026 được kỳ vọng sẽ tạo bước chuyển quan trọng trong quản lý môi trường kinh doanh số, siết chặt trách nhiệm của các sàn thương mại điện tử và tăng cường bảo vệ người tiêu dùng.

Chấm dứt tình trạng “mua hàng may rủi”

Một đôi giày được quảng cáo là hàng chính hãng nhưng khi nhận về, tem nhãn mờ, phiếu bảo hành không hợp lệ. Một sản phẩm mỹ phẩm được livestream cam kết “chuẩn nội địa”, song chỉ sau vài ngày sử dụng, người mua xuất hiện dấu hiệu kích ứng da. Những câu chuyện như vậy từng diễn ra khá phổ biến trong giai đoạn thương mại điện tử bùng nổ những năm gần đây. Sự tiện lợi của mua sắm trực tuyến khiến nhiều người từng chấp nhận tâm lý “mua theo may rủi”.

Tuy nhiên, khi quy mô thị trường ngày càng mở rộng, yêu cầu xây dựng môi trường thương mại điện tử minh bạch, an toàn cũng trở nên cấp thiết hơn.

Theo Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số (Bộ Công Thương), công tác quản lý đang chuyển mạnh từ phương thức thủ công sang quản lý dựa trên dữ liệu số và định danh điện tử. Hệ thống online.gov.vn đã xác nhận hơn 53.000 website, ứng dụng bán hàng; hơn 1.000 hồ sơ website, ứng dụng cung cấp dịch vụ thương mại điện tử được đăng ký hoạt động. Chỉ trong 4 tháng đầu năm 2026, có thêm 2.801 hồ sơ thông báo website, ứng dụng bán hàng trực tiếp được xác nhận. Những con số này cho thấy, thương mại điện tử đang tăng trưởng rất nhanh, đồng thời đặt ra yêu cầu siết chặt quản lý nhằm hạn chế hàng giả, hàng nhái, gian lận thương mại và thất thu thuế.

Điểm đáng chú ý là Luật Thương mại điện tử sẽ chính thức có hiệu lực từ ngày 1-7-2026 với nhiều quy định mới theo hướng tăng trách nhiệm của các nền tảng. Theo đó, sàn thương mại điện tử phải thực hiện định danh, xác thực người bán; lưu trữ và chia sẻ dữ liệu phục vụ quản lý nhà nước; phối hợp xử lý vi phạm với cơ quan chức năng.

Ghi nhận thực tế cho thấy, người tiêu dùng hiện cũng thận trọng hơn khi mua sắm trực tuyến. Chị Mai Hương (ở Hà Nội) cho biết, trước đây, thường mua hàng theo cảm tính, thấy giá rẻ hoặc livestream đông người xem là đặt hàng. Sau nhiều lần nhận phải hàng kém chất lượng, chị chuyển sang ưu tiên các gian hàng có xác thực thông tin và chính sách đổi trả rõ ràng. “Giá có thể cao hơn một chút nhưng yên tâm hơn nếu xảy ra tranh chấp”, chị Mai Hương chia sẻ.

Ở góc độ người bán, việc siết chặt định danh và minh bạch thông tin cũng được xem là cần thiết để làm lành mạnh môi trường cạnh tranh. Anh Trần Minh Quân, chủ một gian hàng mỹ phẩm tại Hà Nội cho rằng, trước đây tình trạng bán hàng không rõ nguồn gốc diễn ra khá phổ biến, ảnh hưởng trực tiếp đến các đơn vị kinh doanh nghiêm túc.

“Khi sàn yêu cầu xác thực giấy tờ, mã số thuế, tài khoản ngân hàng, khách hàng tin tưởng hơn, tỷ lệ hoàn đơn cũng giảm”, anh Trần Minh Quân nói.

Tuy nhiên, theo nhiều nhà bán hàng, để bảo vệ người tiêu dùng hiệu quả hơn, các sàn thương mại điện tử cần tăng cường kiểm soát ngay từ khâu đưa hàng hóa lên hệ thống. Chị Lê Thu Hà, kinh doanh hàng tiêu dùng trên nhiều nền tảng trực tuyến cho rằng, việc kiểm duyệt sản phẩm giữa các sàn hiện vẫn chưa đồng đều. Nếu nền tảng không kiểm soát tốt từ đầu thì hàng giả, hàng nhái vẫn có cơ hội len lỏi đến tay người tiêu dùng.

Tăng trách nhiệm nền tảng, củng cố niềm tin thị trường

Một trong những thay đổi đáng chú ý của khung pháp lý mới là trách nhiệm của sàn thương mại điện tử không còn dừng ở vai trò “trung gian kết nối”. Tại buổi làm việc giữa Bộ trưởng Bộ Công Thương Lê Mạnh Hùng với Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số ngày 12-5-2026, Chủ tịch Ủy ban Cạnh tranh quốc gia Trịnh Anh Tuấn cho biết, các sàn thương mại điện tử hiện phải công khai quy trình tiếp nhận và giải quyết khiếu nại của người tiêu dùng, từ đầu mối tiếp nhận đến thời gian xử lý và trách nhiệm giải quyết cụ thể.

Đáng chú ý, các nền tảng phải xây dựng cơ chế tạm ứng bồi hoàn cho người tiêu dùng trong một số trường hợp tranh chấp, sau đó mới truy thu lại từ bên vi phạm. Đây được xem là bước chuyển quan trọng trong tư duy quản lý, bởi trách nhiệm bảo vệ người tiêu dùng đã được đặt trực tiếp lên vai nền tảng.

Chị Lê Thu Hà cho biết: “Nhiều sàn đã xử lý phản ánh của khách hàng nhanh hơn trước. Nếu khách phản ánh sản phẩm lỗi hoặc không đúng mô tả, sàn thường chủ động tạm khóa khoản thanh toán hoặc hỗ trợ hoàn tiền trước. Điều đó buộc người bán phải cẩn trọng hơn”.

Tuy vậy, khoảng cách giữa quy định pháp luật và thực tế vẫn còn xa. Tình trạng quảng cáo sai sự thật, bán hàng giả qua livestream hay sử dụng cộng tác viên online để tiêu thụ hàng hóa không rõ nguồn gốc vẫn diễn biến phức tạp. Theo các chuyên gia, việc siết trách nhiệm sàn thương mại điện tử cần đi kèm với cơ chế giám sát dữ liệu hiệu quả hơn. Các nền tảng cần ứng dụng trí tuệ nhân tạo, phân tích dữ liệu lớn để phát hiện giao dịch bất thường, cảnh báo gian lận và rà soát sản phẩm có dấu hiệu vi phạm.

Việc siết trách nhiệm sàn thương mại điện tử không nhằm cản trở sự phát triển của kinh tế số, mà ngược lại, chính là điều kiện cần để thị trường phát triển lành mạnh, bảo đảm quyền lợi người tiêu dùng và tạo dựng niềm tin bền vững cho thương mại điện tử Việt Nam.