Người thầy trong thế giới trí tuệ nhân tạo: Đưa năng lực AI vào chuẩn nghề nghiệp giáo viên

Theo ông Trần Đức Mạnh - Trưởng phòng Đào tạo Trường Đại học Sư phạm (Đại học Đà Nẵng), giáo viên cần được đào tạo khả năng lựa chọn, đánh giá, tích hợp và quản trị việc sử dụng AI trong các tình huống nghề nghiệp.

Đề xuất 6 lĩnh vực

- Yêu cầu xây dựng khung năng lực AI nghề nghiệp của giáo viên đặt ra như thế nào trong bối cảnh hiện nay, thưa ông?

- Trí tuệ nhân tạo (AI), đặc biệt là AI tạo sinh, đang phát triển nhanh chóng, làm thay đổi căn bản phương thức tạo lập, chia sẻ và sử dụng tri thức. Trong giáo dục, AI không chỉ hỗ trợ tự động hóa công việc hành chính mà còn tham gia vào nhiều khâu của quá trình dạy học như thiết kế học liệu, xây dựng kế hoạch bài dạy, cá thể hóa việc học, đánh giá kết quả, phân tích dữ liệu người học và hỗ trợ giáo viên phát triển chuyên môn.

Sự xuất hiện của AI đặt ra yêu cầu chuyển đổi vai trò của giáo viên, từ người truyền thụ tri thức sang người thiết kế, tổ chức và điều phối quá trình học tập. Giáo viên cần định hướng, lựa chọn, kiểm chứng thông tin và hướng dẫn người học khai thác AI hiệu quả, có trách nhiệm.

Điều đó đòi hỏi giáo viên phải được trang bị những năng lực mới bên cạnh các năng lực nghề nghiệp truyền thống, trong đó năng lực sử dụng AI là một thành tố quan trọng.

Đối với các cơ sở đào tạo giáo viên, hình thành năng lực AI không chỉ giúp sinh viên sư phạm sử dụng hiệu quả các công cụ AI trong học tập mà còn chuẩn bị cho họ khả năng thiết kế, tổ chức hoạt động dạy học trong môi trường có sự hỗ trợ của AI sau khi tốt nghiệp. Vì vậy, xây dựng khung năng lực AI nghề nghiệp của giáo viên là yêu cầu tất yếu, góp phần định hướng đổi mới chương trình đào tạo giáo viên.

- Ông đề xuất khung năng lực như thế nào để giáo viên không chỉ biết sử dụng công cụ mà còn làm chủ việc ứng dụng AI trong dạy học?

- Khác với các khung năng lực số truyền thống, khung năng lực AI không tập trung vào việc sử dụng thành thạo những phần mềm hay nền tảng công nghệ cụ thể. Trọng tâm là khả năng thích ứng, lựa chọn và vận dụng AI hiệu quả trong các tình huống nghề nghiệp, đồng thời bảo đảm các nguyên tắc đạo đức, pháp lý và trách nhiệm xã hội. Trên cơ sở đó, khung năng lực được đề xuất gồm sáu lĩnh vực có mối quan hệ chặt chẽ.

Thứ nhất, hiểu biết nền tảng về trí tuệ nhân tạo. Đây là điều kiện tiên quyết để giáo viên sử dụng AI đúng đắn. Giáo viên cần hiểu bản chất, nguyên lý hoạt động của AI và AI tạo sinh; nhận diện khả năng, giới hạn của AI trong giáo dục; đồng thời đánh giá độ tin cậy của thông tin và lựa chọn công cụ phù hợp với mục tiêu dạy học.

Thứ hai, thiết kế và tổ chức hoạt động dạy học với sự hỗ trợ của AI. Đây là năng lực cốt lõi của giáo viên trong bối cảnh giáo dục thông minh. Giáo viên cần khai thác AI để xây dựng kế hoạch bài dạy, thiết kế học liệu số, hình ảnh, video, mô phỏng, hệ thống câu hỏi, cũng như tổ chức và cá thể hóa hoạt động học tập. Quan trọng hơn, AI cần được kết hợp với các phương pháp dạy học tích cực, thay vì chỉ được sử dụng như một công cụ tạo nội dung.

Thứ ba, đánh giá người học bằng AI và khai thác dữ liệu học tập. AI cho phép xây dựng các hình thức đánh giá đa dạng, tạo phản hồi tức thời, phân tích sự tiến bộ và dự báo nguy cơ học tập. Tuy nhiên, giáo viên cần kết hợp đánh giá tự động với đánh giá chuyên môn để bảo đảm tính khách quan, công bằng và giá trị giáo dục.

Thứ tư, đạo đức và trách nhiệm trong sử dụng AI. Đây là thành tố xuyên suốt của khung năng lực. Giáo viên cần hiểu các quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân, quyền sở hữu trí tuệ và bản quyền; nhận diện nguy cơ thiên lệch thuật toán, thông tin sai lệch và những tác động tiêu cực của AI. Việc sử dụng AI phải bảo đảm tính minh bạch, trách nhiệm và lấy con người làm trung tâm.

Thứ năm, phát triển nghề nghiệp với AI. Giáo viên cần sử dụng AI để tìm kiếm tài liệu, phân tích dữ liệu, hỗ trợ viết báo cáo, xây dựng đề cương nghiên cứu, phát triển học liệu và tham gia cộng đồng học tập chuyên môn. Đây là nền tảng cho việc phát triển nghề nghiệp liên tục trong giáo dục số.

Thứ sáu, đổi mới sáng tạo và dẫn dắt chuyển đổi giáo dục. Ở mức độ cao hơn, giáo viên không chỉ sử dụng AI mà còn thiết kế các mô hình dạy học mới, xây dựng môi trường học tập thông minh, hướng dẫn học sinh phát triển năng lực AI và tham gia đổi mới giáo dục tại nhà trường.

Để đánh giá mức độ phát triển năng lực, khung được thiết kế theo bốn mức: nhận biết, vận dụng, tích hợp và đổi mới sáng tạo. Cách tiếp cận này phù hợp với tiến trình phát triển năng lực, tạo điều kiện để các cơ sở đào tạo giáo viên xây dựng chuẩn đầu ra, thiết kế học phần và tổ chức đánh giá; đồng thời hỗ trợ công tác bồi dưỡng thường xuyên đối với giáo viên sau khi tốt nghiệp.

Tích hợp xuyên suốt, bảo đảm liên thông

- Theo ông, có nên xây dựng một học phần riêng về AI trong chương trình đào tạo giáo viên?

- Xây dựng khung năng lực AI chỉ thực sự có ý nghĩa khi được chuyển hóa thành chuẩn đầu ra và triển khai đồng bộ trong chương trình đào tạo giáo viên. Nếu chỉ bổ sung một học phần riêng về AI thì khó hình thành năng lực nghề nghiệp toàn diện, bởi năng lực này gắn chặt với chuyên môn, nghiệp vụ sư phạm và phát triển nghề nghiệp. Do đó, việc tích hợp khung năng lực AI cần được thực hiện xuyên suốt chương trình, bảo đảm sự liên thông giữa mục tiêu, nội dung, phương pháp dạy học và đánh giá.

Theo tiếp cận đào tạo dựa trên chuẩn đầu ra, các cơ sở đào tạo giáo viên cần rà soát, cập nhật chuẩn đầu ra theo hướng bổ sung năng lực AI như một thành tố của năng lực nghề nghiệp trong bối cảnh giáo dục số. Chuẩn đầu ra không chỉ đề cập khả năng sử dụng công cụ AI mà còn phải phản ánh năng lực thiết kế, tổ chức, đánh giá và đổi mới hoạt động dạy học với sự hỗ trợ của AI, đồng thời bảo đảm các nguyên tắc đạo đức, pháp lý và trách nhiệm.

Trên cơ sở đó, chương trình cần được thiết kế theo nguyên tắc tích hợp. Ở giai đoạn đầu, sinh viên cần được trang bị kiến thức nền tảng về AI, dữ liệu, đạo đức AI và các nguyên tắc ứng dụng AI trong giáo dục. Đây là cơ sở giúp sinh viên hiểu đúng tiềm năng, giới hạn của AI, tránh lạm dụng hoặc phụ thuộc vào công nghệ.

Trong giai đoạn đào tạo chuyên ngành và nghiệp vụ sư phạm, năng lực AI cần được phát triển thông qua việc tích hợp vào các học phần hiện có. Với các học phần phương pháp dạy học bộ môn, sinh viên được hướng dẫn khai thác AI để xây dựng kế hoạch bài dạy, phát triển học liệu số, thiết kế hoạt động học tập và cá thể hóa việc học.

Ở các học phần kiểm tra, đánh giá, AI có thể hỗ trợ xây dựng ngân hàng câu hỏi, thiết kế tiêu chí đánh giá, phân tích dữ liệu học tập và đưa ra phản hồi. Trong nghiên cứu khoa học giáo dục, AI hỗ trợ tìm kiếm tài liệu, xử lý dữ liệu, tổng hợp kết quả và trình bày báo cáo. Cách tiếp cận này giúp sinh viên từng bước hình thành năng lực vận dụng AI trong những tình huống nghề nghiệp cụ thể.

Hoạt động thực tập sư phạm cũng cần được đổi mới theo hướng tích hợp AI. Sinh viên cần xây dựng giáo án có ứng dụng AI, thiết kế học liệu số, phân tích kết quả học tập của học sinh và tự đánh giá quá trình giảng dạy. Đây là môi trường quan trọng để kiểm chứng năng lực vận dụng AI trong thực tiễn nghề nghiệp.

Song song với đổi mới nội dung, các trường sư phạm cần tăng cường những phương pháp dạy học chú trọng trải nghiệm như học tập dựa trên dự án, học tập kết hợp, lớp học đảo ngược và cá thể hóa với sự hỗ trợ của AI. Qua đó, sinh viên không chỉ biết sử dụng AI mà còn được trải nghiệm các mô hình giáo dục thông minh.

Việc đánh giá kết quả học tập cũng cần được đổi mới. Thay vì chủ yếu kiểm tra kiến thức, cần tăng cường đánh giá năng lực thực hiện thông qua hồ sơ học tập điện tử, sản phẩm số, bài giảng tích hợp AI, dự án, video minh chứng và các tình huống nghề nghiệp. Những minh chứng này giúp phản ánh toàn diện hơn năng lực vận dụng AI của sinh viên trong thực tiễn.

Cần phối hợp đồng bộ

- Vậy đâu là điều kiện quan trọng để khung năng lực AI được triển khai hiệu quả trong đào tạo giáo viên?

- Để khung năng lực AI nghề nghiệp của giáo viên được triển khai hiệu quả và trở thành bộ phận hữu cơ của hệ thống đào tạo giáo viên, cần có sự phối hợp đồng bộ giữa cơ quan quản lý Nhà nước, các cơ sở đào tạo giáo viên và trường phổ thông thực hành.

Trước hết, Bộ GD&ĐT cần nghiên cứu xây dựng, ban hành Khung năng lực AI nghề nghiệp của giáo viên cấp quốc gia, làm căn cứ thống nhất để xây dựng chuẩn đầu ra, bồi dưỡng và đánh giá đội ngũ trong bối cảnh chuyển đổi số. Khung năng lực này cần được tích hợp vào Chuẩn nghề nghiệp giáo viên và Chuẩn chương trình đào tạo giáo viên, đồng thời cụ thể hóa trong các văn bản hướng dẫn xây dựng chương trình, kiểm định chất lượng và đánh giá kết quả đào tạo.

Bộ GD&ĐT cũng cần ban hành hướng dẫn về đạo đức, an toàn và trách nhiệm trong sử dụng AI trong giáo dục, bảo đảm việc ứng dụng công nghệ này hiệu quả, minh bạch và phù hợp với quy định pháp luật.

Đối với các cơ sở đào tạo giáo viên, phát triển năng lực AI cần được xem là một nội dung trong đổi mới chương trình theo tiếp cận dựa trên chuẩn đầu ra. Các trường cần rà soát, cập nhật chuẩn đầu ra phù hợp với đặc thù từng ngành đào tạo; đồng thời thiết kế lại học phần, học liệu và hoạt động thực hành để tích hợp AI xuyên suốt quá trình đào tạo, thay vì chỉ giới hạn trong các học phần chuyên biệt.

Cùng với đó, cần đổi mới đánh giá theo hướng chú trọng năng lực thực hành, thông qua hồ sơ học tập điện tử, sản phẩm số, dự án học tập và các minh chứng về khả năng vận dụng AI để giải quyết nhiệm vụ nghề nghiệp. Việc đầu tư hạ tầng số, phát triển học liệu mở và bồi dưỡng đội ngũ giảng viên cũng cần được quan tâm nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho triển khai khung năng lực AI.

- Xin cảm ơn ông!