Tháo gỡ rào cản trong chăm sóc sức khỏe tâm thần tại Việt Nam

Lắng nghe để chăm sóc sức khỏe tâm thần tốt hơn

Thực tiễn cuộc sống cho thấy, sức khỏe tâm thần không chỉ là vấn đề của người mắc bệnh tâm thần nặng. Áp lực học tập, công việc, các mối quan hệ, sang chấn tâm lý, bạo lực hay sự cô đơn đều có thể ảnh hưởng đến trạng thái tinh thần. Nếu không được phát hiện, can thiệp và hỗ trợ kịp thời, các vấn đề tâm lý có thể kéo dài, tác động trực tiếp đến sức khỏe, học tập, lao động và chất lượng cuộc sống.

Thông tin từ Bộ Y tế, Việt Nam có khoảng 14,9% dân số, tương đương gần 15 triệu người mắc ít nhất một trong 10 rối loạn tâm thần phổ biến. Trong đó, tỷ lệ trầm cảm là 2,8% dân số, rối loạn lo âu là 2,6% dân số, tâm thần phân liệt là 0,4% dân số và tỷ lệ lạm dụng chất chiếm khoảng 4 - 5% dân số. Những con số này cho thấy nhu cầu chăm sóc sức khỏe tâm thần trong cộng đồng đang ngày càng lớn, đòi hỏi việc phát hiện, can thiệp và hỗ trợ người bệnh cần được quan tâm đúng mức.

Tuy nhiên, đây cũng là một trong những rào cản khi vẫn còn nhiều người bệnh chưa được phát hiện, can thiệp và hỗ trợ kịp thời. Khác với nhiều bệnh lý thể chất có thể nhận biết qua những biểu hiện cụ thể, các bất ổn về tâm lý, cảm xúc và hành vi thường diễn biến âm thầm. Người bệnh đôi khi chưa ý thức được tình trạng của mình, trong khi gia đình có thể nhầm lẫn các triệu chứng với mệt mỏi, stress. Bên cạnh đó, tâm lý e ngại, lo sợ bị kỳ thị cũng khiến không ít người bệnh chọn im lặng thay vì tìm kiếm sự hỗ trợ.

Để tháo gỡ rào cản trên, việc tạo điều kiện để người bệnh được chia sẻ và tìm kiếm sự hỗ trợ mà không mặc cảm là điều vô cùng cần thiết. Theo các bác sĩ Bệnh viện Tâm thần Mỹ Đức, khi người bệnh được lắng nghe và chia sẻ một cách cởi mở, bác sĩ sẽ có thêm thông tin để hiểu đầy đủ hơn tình trạng của họ, từ đó lựa chọn hướng can thiệp phù hợp. Điều trị sức khỏe tâm thần không chỉ kiểm soát triệu chứng mà còn hướng tới duy trì chức năng, phục hồi khả năng thích ứng và giúp người bệnh từng bước trở lại cuộc sống.

Thông điệp này cũng được thể hiện qua chủ đề Ngày Sức khỏe tâm thần thế giới 10/10/2026 do Tổ chức Y tế thế giới (WHO) lựa chọn: “Lắng nghe trải nghiệm: Tiếng nói chân thực, thay đổi thực chất”. Chủ đề nhấn mạnh vai trò của tiếng nói người bệnh trong nhận diện những rào cản điều trị, phục hồi và hòa nhập cộng đồng. Đồng thời, coi tiếng nói người bệnh là cơ sở để ngành Y tế cải thiện chính sách, dịch vụ và phương thức chăm sóc sức khỏe tâm thần tốt hơn.

Đưa dịch vụ chăm sóc sức khỏe tâm thần đến gần người dân

Từ yêu cầu phát hiện, can thiệp và hỗ trợ kịp thời đến việc lắng nghe trải nghiệm của người bệnh, có thể thấy chăm sóc sức khỏe tâm thần cần được triển khai bằng những giải pháp cụ thể, gắn với nhu cầu thực tế. Trong đó, việc nâng cao khả năng tiếp cận dịch vụ chuyên môn, tăng cường phối hợp giữa cơ sở y tế với địa phương và gia đình có ý nghĩa quan trọng, giúp đưa dịch vụ chăm sóc sức khỏe tâm thần đến gần người dân. Qua đó, người bệnh được hỗ trợ thường xuyên, liên tục thay vì chỉ tìm đến cơ sở y tế khi tình trạng đã trở nên nghiêm trọng.

Thực tiễn này đã và đang được thực hiện tại nhiều địa phương. Đơn cử như tại Hà Nội, trong tháng 9/2026, Trung tâm Chăm sóc và Phục hồi chức năng người tâm thần số 1 Hà Nội phối hợp tổ chức khám sàng lọc sức khỏe tâm thần và tư vấn chính sách tại 5 xã gồm Kiều Phú, Vân Đình, Hồng Sơn, Đa Phúc và Chương Dương. Chương trình thực hiện khám sàng lọc chuyên khoa, đánh giá sơ bộ tình trạng sức khỏe tâm thần và hướng dẫn quy trình, thủ tục hưởng chính sách bảo trợ xã hội cho 433 hộ gia đình.

Ngoài ra, người bệnh và người thân còn được hướng dẫn kỹ năng quản lý hành vi, chăm sóc và hỗ trợ người bệnh an toàn tại gia đình, cộng đồng; phổ biến thông tin về quy trình điều trị, phục hồi chức năng và các dịch vụ chăm sóc, nuôi dưỡng tập trung. Đáng chú ý, không chỉ dừng lại ở khâu sàng lọc ban đầu, sau chương trình, Trung tâm tiếp tục phối hợp với bộ phận chuyên môn và Trạm Y tế tại 5 xã rà soát, lập hồ sơ quản lý các trường hợp bệnh nặng, có nguy cơ cao; hướng dẫn thủ tục tiếp nhận và chăm sóc theo quy định.

Tại Hưng Yên, việc đưa dịch vụ chăm sóc sức khỏe tâm thần đến gần người dân cũng được chú trọng. Từ tháng 5/2026, Bệnh viện Sức khỏe tâm thần Hưng Yên phối hợp với Trạm Y tế xã Khoái Châu triển khai khám, tư vấn chuyên sâu cho người bệnh điều trị ngoại trú ngay tại địa phương. Trong khuôn khổ hoạt động, các bác sĩ đã trực tiếp thăm khám, đánh giá kỹ lưỡng thể trạng của từng bệnh nhân để đưa ra hướng điều trị phù hợp nhất. Đồng thời, dặn dò, hướng dẫn người thân cách chăm sóc và hỗ trợ tâm lý cho người bệnh trong sinh hoạt hằng ngày.

Song song với việc nâng cao khả năng tiếp cận dịch vụ chuyên môn, Hưng Yên đặt mục tiêu hỗ trợ người bệnh hòa nhập cộng đồng. Tháng 6/2026, UBND tỉnh ban hành Kế hoạch số 229/KH-UBND thực hiện Chương trình trợ giúp xã hội và phục hồi chức năng cho người tâm thần, trẻ em tự kỷ và người rối nhiễu tâm trí dựa vào cộng đồng giai đoạn 2026 - 2030. Tỉnh đặt mục tiêu trên 2.000 người tâm thần, người rối nhiễu tâm trí được hỗ trợ hướng nghiệp, lao động trị liệu tại các cơ sở trợ giúp xã hội; trên 90% người tâm thần nặng có hành vi nguy hiểm đến gia đình, cộng đồng được tiếp nhận, chăm sóc, phục hồi chức năng luân phiên tại các cơ sở trợ giúp xã hội…