“Chất đời” trong một đề thi học sinh giỏi

Câu hỏi đầu tiên, đề thi yêu cầu thí sinh phải giải mã “Captcha” (phép thử tự động để phân biệt máy tính với con người), tức là cần thao tác để xác định, chứng minh mình không phải là robot trước khi làm bài thi.

Đề thi năm nay mang chủ đề: “Là tôi, một con người đây mà!”. Ngay từ những dòng đầu tiên, thí sinh đã bước vào một đoạn hội thoại ngắn, gợi nhiều liên tưởng: “Là tôi, một con người đây mà! (Cốc, cốc, cốc... - Ai gọi đó? - Tôi là người - Nếu là người...?)”. Đề thi ngoài yêu cầu thí sinh bàn luận về ý nghĩa của việc “chứng minh mình là con người” trước máy móc, mà thao tác giải mã “Captcha” tưởng chừng đơn giản ấy đã gợi mở nhiều suy tư về giá trị con người trong thời đại công nghệ.

Xuất phát từ bài thơ “Gõ cửa” của nhà thơ Võ Quảng có hình thức đối đáp ngộ nghĩnh và nội dung gieo mầm thiện lành, lối sống đẹp vào tâm hồn trẻ nhỏ, đề thi gợi nhắc các học sinh lớp 12 niềm cảm hứng về tình yêu con người một cách hồn nhiên, trong trẻo. Trong bối cảnh số-nơi ranh giới giữa con người và trí tuệ nhân tạo (AI) ngày càng trở nên mờ nhạt, đề thi gợi mở học sinh ở lứa tuổi 18 nhiều vấn đề mang tính triết lý nhân văn sâu sắc.

Đó là khi công nghệ số và AI phát triển mạnh mẽ, máy móc có thể bắt chước ngôn ngữ, thậm chí sáng tạo, vậy tuổi trẻ phải làm gì để khẳng định giá trị, bản sắc không thể thay thế của con người? Đâu là ranh giới giữa AI và trí tuệ đích thực của con người mà thế hệ trẻ phải phân biệt, minh định rõ ràng? Làm thế nào để thế hệ chủ nhân tương lai của đất nước vừa giỏi công nghệ, vừa không bị cuốn theo những mặt trái, hệ lụy của công nghệ số và có thể đánh mất phẩm giá thiên lương, năng lực tự thân và cảm xúc sống động chỉ có ở con người?

Sứ mệnh của văn chương là phụng sự con người, phụng sự sự phát triển lành mạnh, tiến bộ, nhân văn của con người và xã hội. Xa rời mục tiêu đó, văn chương không làm tròn thiên chức cao quý của mình. Vì vậy, một đề thi văn không đơn giản chỉ dừng lại ở việc kiểm tra kiến thức văn học, mà quan trọng hơn là đánh thức, khơi dậy tâm hồn, năng lực cảm thụ, lập luận, phản biện những vấn đề xã hội đặt ra trong đời sống đương đại. Làm được như vậy là đề thi Ngữ văn học sinh giỏi lớp 12 TP Hồ Chí Minh đạt được “mục đích kép” là vừa bồi đắp kỹ năng cảm thụ văn học, vừa “kéo” văn học gần gũi hơn với đời sống xã hội.

Thông qua việc bám sát các vấn đề thời sự xã hội, đề thi Ngữ văn không chỉ đặt ra yêu cầu đối với học sinh là không được thờ ơ, xa rời những vấn đề nóng hổi của cuộc sống đương đại (nếu muốn học văn tốt, viết văn hay), mà cũng đòi hỏi giáo viên phải đổi mới cách nghĩ, cách dạy để nâng cao chất lượng môn Ngữ văn trong nhà trường phổ thông.